Τί είναι το Αθηναϊκό Underground και τι άφησε πίσω του; Συνέντευξη με τον Θανάση Μουτσόπουλο.

Της Βασιλίκας Σαριλάκη Τι χαρακτηρίζει το Αθηναϊκό underground; Ποιοί είναι οι κύριοι εκφραστές του και ποιές είναι οι διαφορές του από το διεθνές underground; Ποιούς τομείς της ελληνικής πραγματικότητας επηρέασε και πως εκφράστηκε εικαστικά και λογοτεχνικά; Σε ποιά πολιτική συγκυρία αναπτύχθηκε και ποιούς δρόμους άνοιξε; Συζητήσαμε με τον Θανάση Μουτσόπουλο, επιμελητή της έκθεσης “ Αθηναϊκό underground, 1964-1983” που παρουσιάζεται στο Camp μέχρι τα τέλη Σεπτεμβρίου.. Η έκθεση που έχει μεγάλη επιτυχία, άνοιξε μια μεγάλη συζήτηση. Περιέχει πολύ αξιόλογα καλλιτεχνικά έργα αλλά και σπάνιο αρχειακό υλικό (φωτογραφίες, βιβλία, fanzines, χειρόγραφα) από διάφορες δραστηριότητες εκείνες της εποχής. Συμμετέχουν πολλοί καλλιτέχνες * Έχει τόσο ιστορικό όσο και παιδευτικό χαρακτήρα, καθώς διαθέτει καλή τεκμηρίωση και διαμεσολάβηση των έργων με επιτόπου επεξηγηματικά κείμενα..Την διοργάνωση πλαισιώνουν διάφορες εκδηλώσεις και συναφείς συζητήσεις αλλά και ένα πολύ διαφωτιστικό, ομότιτλο βιβλίο με κείμενα  φυσιογνωμιών του underground από τις εκδόσεις Athens Voice Books. Η έκθεση θα συνεχιστεί μετά τον Σεπτέμβριο με το Β΄ μέρος που αφορά στην διερεύνηση του αθηναϊκού underground από το 1984 μέχρι και σήμερα. O επιμελητής, Θανάσης Μουτσόπουλος, δίπλα στην εξαιρετική αυτοπροσωπογραφία του Λεωνίδα Χρηστάκη..   Β. Σ. Θανάση, αποφάσισες να κάνεις έναν διαχωρισμό σ΄ αυτήν την έκθεση. Έβαλες κατ’ αρχήν δύο χρονολογίες ορόσημα για το underground, το 1964 και το 1983, ενώ μετά τον Σεπτέμβριο ακολουθεί και το Β' μέρος. Τί σηματοδοτούν αυτές οι χρονολογίες; Θ. Μ. Το 1964 σηματοδοτεί την έκδοση του περιοδικού Πάλι. Το περιοδικό Πάλι συνδέεται με το κίνημα των Βeat που δεν είναι πολύ παλαιότερο στην Αμερική, άρα είναι up-to-date εκείνη την στιγμή στην Ελλάδα. Να σου θυμίσω, ότι την ίδια περίπου εποχή, ο Alain Ginsberg περνάει από την Αθήνα, και εγκαθίσταται για μερικούς μήνες, και θα κυκλοφορήσει μόνο στην Ελλάδα το πρώτο τεύχος του περιοδικού Residue, το οποίο θα συνεκδόσει ο Ginsberg. Άρα βάλαμε συμβατικά το 1964, ως το σημείο εκκίνησης αυτού του φαινομένου.. Βέβαια το 1964, δεν σηματοδοτεί ακριβώς ένα underground όπως θα το ορίσουμε πιο μετά..αλλά είναι αν θέλεις η απαρχή ενός φαινομένου.. Β. Σ. Είναι ένα ορόσημο.. Θ. Μ. Ναι..Το 1983, επίσης, είναι περίπου 20 χρόνια μετά, κάτι που κλείνει έναν κύκλο, αλλά σηματοδοτεί και κάτι άλλο στο δικό μου μυαλό, κι εδώ αρχίζω να γίνομαι πιο υποκειμενικός και βιωματικός.. Είναι λίγο μετά την εκλογή του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία. Και έχω την αίσθηση ότι η άνοδος του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία σηματοδότησε το τέλος πολλών πραγμάτων στην χώρα, όπως την εγκυρότητα της αριστεράς σε πολλά πράγματα, γιατί φαινομενικά η αριστερά είναι στην εξουσία, και την ίδια εποχή για διάφορους λόγους αρχίζουν σιγά-σιγά να κλείνουν ένα-ένα τα παραδοσιακά έντυπα του underground, οι παραδοσιακές δραστηριότητες της πλατείας Εξαρχείων, και ο χαρακτήρας της. Επομένως γύρω στο 1983 τα πράγματα αλλάζουν. Β.Σ. Ας δώσουμε Θανάση μερικές συνισταμένες..μέσα από κάποια ερωτηματικά που χρειάζονται απαντήσεις.. Για παράδειγμα, ποιά ήταν η σχέση που είχε το δικό μας underground με το συνολικό φαινόμενο των sixties το οποίο θεωρώ ότι κυρίως εδώ αλλά και στην Αμερική είναι μια φάση που κρατάει μέχρι και το 1975..Δηλαδή για 15 χρόνια τουλάχιστον.. Θ. Μ. Πρακτικά έχεις δίκιο.. Σε διακόπτω για μια απαραίτητη διευκρίνηση..Να θυμίσουμε ότι μεταξύ  του ‘67 και του ‘74 είχαμε εδώ μια στρατιωτική χούντα. Που σημαίνει ότι αυτά τα μεγάλα γεγονότα των sixties εμείς δεν μπορούσαμε να τα ζήσουμε στην ώρα τους..και στα λέω όλα αυτά, γιατί υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που έχουν ισχυριστεί ότι τα sixties, όπως τα εννοούμε, δηλ. την επανάσταση των νέων εμείς την ζήσαμε μετά το ‘74.                                                                                     Λ. Χρηστάκης, Αυτοπροσωπογραφία με τα εντόσθια έξω,1960, photo Μ.Νταλούκας Β. Σ. Εγώ συμφωνώ. Υπήρξε μια εύλογη χρονοκαθυστέρηση σ΄ αυτό το πράγμα.. Θ. Μ. Αν σκεφτείς ότι οι Αμερικάνοι ζήσανε την Άνοιξη  των λουλουδιών, στο Παρίσι ζήσαμε τον Μάη του ‘68.. Β. Σ. Και στην Ιταλία ζήσαμε τα πολύ βίαια επεισόδια μετά τον Μάη του ‘68, με την έκρηξη των τρομοκρατικών ομάδων και του αντάρτικου πόλεων…όμως στην Ελλάδα ζήσαμε πολύ πιο πολιτικοποιημένα sixties μετά τα sixties στην ουσία! Έτσι δεν είναι; Θ. Μ. Ακριβώς. Ναι. Β.Σ. Κι ενώ τα sixties συνδέθηκαν στην Ελλάδα με μια ψυχεδέλεια και μια pop ατμόσφαιρα που τα βλέπουμε και σήμερα στις παλιές ελληνικές ταινίες, μια επιρροή που εκφράζεται κυρίως στην μουσική και το ντύσιμο, αλλά το καθεαυτό underground είναι πολύ πολιτικοποιημένο και προτείνει έναν ριζοσπαστισμό. Θ. Μ. Ναι, αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας γίνεται αυτό.. Β. Σ. Ναι. Το άλλο ερώτημα είναι ποιές είναι οι ομοιότητες και διαφορές του Ελληνικού underground από το ξένο, αν και είπαμε ήδη δυό λόγια.. Θ. Μ. Καλή ερώτηση..Αν βάλουμε 3 παραμέτρους που προσδιορίζουν το διεθνές underground, την σεξουαλική απελευθέρωση, την χρήση ουσιών, παραισθητικών κυρίως αλλά και μια πολιτική, κριτική στάση απέναντι στην εξουσία, είναι φανερό ότι τα δύο πρώτα στην Ελλάδα δεν είχαν την ίδια έξαρση που είχαν στην Αμερική. Ενώ το τρίτο, το πολιτικό στοιχείο ίσως να ήταν και πιο έντονο από το Αμερικάνικο στοιχείο.                                                                    Στέλιος Δελιαλής, λογότυπο ντισκοτέκ, 1969 Β. Σ. Να προσθέσουμε κι ένα τέταρτο; Θ. Μ. Ποιό; Β. Σ. Το στοιχείο που έχει να κάνει με την πνευματική αναζήτηση..τον εσωτερισμό αλλά και την μπήτνικ ιδεολογία, όπως εκφράστηκε μέσα από την λογοτεχνία, από την συγγραφή βιβλίων με βιώματα, με ποίηση κλπ. Θ. Μ. Ναι το πρώτο που είπες σχετίζεται με την επιρροή των ανατολικών θρησκειών, που είναι μια κυρίαρχη επιρροή, η επιρροή της Ανατολής στην Δυτική σκέψη..                                                                                                 Στέλιος Δελιαλής, κάρτα εορτών, 1972 Β. Σ. Ναι, γιατί η ψυχεδέλεια λίγο ως πολύ είναι η εκλαΐκευση μιας εκδοχής ‘ανοίγματος του πνεύματος” όπως ονομάζεται εκείνη την εποχή. Θ. Μ. Διεύρυνσης της συνείδησης.. Β. Σ. Ναι..δηλαδή όλα αυτά συνδέονται και φτιάχνουν ένα μίγμα, το οποίο έχει να κάνει τόσο με την τέχνη όπου η ψυχεδέλεια, η ποπ αλλά και οι πειραματισμοί απογειώνονται αλλά και με την αναζήτηση ενός “ανοίγματος στην συνείδηση”. Να σου θυμίσω ότι γύρω στο 1965, ο Umberto Eco, διατυπώνει την άποψη περί “ανοιχτού έργου τέχνης”, ότι το έργο τέχνης πρέπει να είναι εφήμερο, ρέον, να συνδέεται με την κοινωνία κλπ, κάτι που επηρεάζει όχι μόνον το διεθνές ρεύμα Fluxus με τις προκλητικές performances του αλλά κι άλλα ρεύματα τέχνης και καλλιτέχνες που συντάσσονται σε μια προσπάθεια “ ανοίγματος της συνείδησης στην εμπειρία”. Η τέχνη γίνεται πιο βιωματική..Στην Ελλάδα όμως τι γίνεται; Θ. Μ. Κοίταξε. Όταν πέφτει η δικτατορία, νομίζω πως αυτή η ανήσυχη ελληνική νεολαία προσπαθεί να κερδίσει πίσω τον χαμένο χρόνο και βιάζεται. Για παράδειγμα ενώ στην Αμερική η σεξουαλική απελευθέρωση κατακτιέται βήμα βήμα, εδώ εμείς μέχρι το 1974 δεν επιτρεπόταν καλά-καλά να φορέσεις μίνι φούστα. Αλλά και το κοινωνικό-πολιτικό underground ήταν τελείως απαγορευμένο μέχρι την πτώση της χούντας. Μετά όλα επιτρέπονται. Βέβαια πρέπει να επισημάνουμε εδώ ότι όσοι εκπροσωπούν το underground δεν παίρνουν μια σαφή πολιτική θέση αλλά κυμαίνονται από την συντηρητική δεξιά μέχρι την εξωκοινοβουλευτική αριστερά, αν και τους ταυτίζουμε κυρίως με την τελευταία.                                                                             Πάνος Κουτρουμπούσης, κολάζ, 1966 Β. Σ. Είναι στην ουσία οι λεγόμενοι αντιεξουσιαστές, αυτός ο όρος αρχίζει τότε να δημιουργείται, κάποιοι αναρχικοί, πολυδιαβασμένοι και κάποιοι σοβαροί τροτσκιστές, η ομάδα του Φελέκη κλπ. Αυτούς έχω στο μυαλό μου.. Θ. Μ. Είναι και κάποιοι μαοϊκοί..είναι κάποιοι που εκείνη την τεταμένη εποχή επιλέγουν τον δρόμο της αυτονομίας.. Β. Σ. Ναι..Ας πάμε τώρα στην έκθεση που από όσο γνωρίζω όχι μόνο έχει μεγάλη επιτυχία αλλά έχουν ανοίξει και συζητήσεις και κριτική. Κάποιος μάλιστα έγραψε ότι καλή η προσπάθεια αλλά έχουν αποκλειστεί οι γυναίκες.. Θ. Μ. Δεν έχει γίνει κανένας αποκλεισμός εσκεμμένα. Από λογοτεχνικής πλευράς υπάρχουν πάρα πολλά έργα δημιουργημένα από γυναίκες και στο βιβλίο της έκθεσης απαριθμούνται 16 λογοτεχνικά έργα γυναικών..Επίσης εσύ θα το θυμάσαι, θα είδες στα περιοδικά που εκτίθενται υπάρχουν πολλά φεμινιστικά περιοδικά. Είναι 3 μόνο σε μια βιτρίνα…   Β. Σ.  Αλήθεια πόσα περιοδικά είχαν εκδοθεί τότε; Θ. Μ. Α, εκατοντάδες.. Εμείς έχουμε καταγράψει και περιλάβει στο βιβλίο γύρω στα 100 αλλά υπάρχουν περισσότερα..κυκλοφόρησαν πολλά και στις σχολές, αλλά και στα σχολεία.. Β.Σ. Οι σημαντικότερες μορφές, οι σημαντικότερες προσωπικότητες του underground ποιες ήταν; Θ. Μ. Στο θέμα των εκδόσεων κανένας δεν έχει μεγαλύτερη σημασία από τον Λεωνίδα Χρηστάκη. Αυτός εξέδωσε το ’74 με την πτώση της χούντας το Ιδεοδρόμιο που αποτελεί την ναυαρχίδα του underground. Κράτησε 127 τεύχη και κυκλοφορούσε μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’90..                     Από την εικαστική πλευρά, ο Πάνος Κουτρουμπούσης θεωρείται ως ο γνωστότερος εκπρόσωπος του είδους, όπως και στην λογοτεχνία. Θα πρέπει ωστόσο εδώ να διευκρινίσουμε ότι τα έργα του ποτέ δεν εκτέθηκαν σε γκαλερί, αλλά μιλάμε για κάποιον που έκανε σκίτσα, σχέδια, κομιξ τα οποία δημοσιεύονταν..Δεν είχαν σκοπό να πουληθούν ως πρωτότυπα έργα. Δεν έκανε ποτέ καριέρα αλλά σήμερα εκτίθενται έργα του σε διάφορες εκθέσεις. Δυστυχώς δεν είναι πολλοί εκείνοι που στα εικαστικά έχουν ένα συμπαγές, συνεχιζόμενο, και συνεπές έργο. Είναι 5-6 άτομα..                                                                                                                                     Ο Πιτ Κουτρουμπούσης, photo  Μ.Νταλούκας. Ο Πιτ, που καλλιτεχνικά, αρχίζει να  δραστηριοποιείται  από την εποχή της Ιπτάμενης Παράγκας των ελλήνων υπαρξιστών (1953-56) , είναι ένα πρόσωπο σχεδόν μυθικό. Αργότερα, συνδέεται με τους πρώτους έλληνες μπήτνικς και την περίφημη ομάδα του περιοδικού ΠΑΛΙ (1963-67) και συνεχίζει στην «Σκηνή» (1967-75). Είναι ο ζωγράφος, υμνογράφος και ποιητής των ονειροπόλων και των απανταχού αποτυχημένων.(http://www.mediasoup.gr/node/57107) Είναι επίσης ο πρόσφατα χαμένος Λάζαρος Ζήκος, ο Κωστής Τριανταφύλλου, ο Αλέξης Ταμπουράς, ο Νίκος Λυμπερόπουλος, ο Γιάννης Αρκούδης Χριστοδούλου, ο Χρήστος Ζυγομαλάς..κ. ά.   B. Σ. Πάντως ξέρεις Θανάση, επειδή αυτή η έκθεση είναι στην ουσία ιστορική, νομίζω θα μπορούσε να ερευνηθεί ακόμη περισσότερο, καθώς υπάρχουν πολλοί άλλοι άνθρωποι, καλλιτέχνες και μή που έχουν συνδεθεί ευρύτερα με το φαινόμενο του ελληνικού Underground.. Αν θυμάσαι ακόμη κι ο Χατζιδάκις είχε συνδεθεί κάποτε με τα Εξάρχεια κλπ..Υπήρχε και το λεγόμενο εναλλακτικό κίνημα που ξεπήδησε από το underground, ή εν πάση περιπτώσει συνδέθηκε με αυτό,,ένα είδος εναλλακτικής κουλτούρας που γεννήθηκε και επεκτάθηκε.. Λάζαρος Ζήκος, περιοδικό Κούρος, 1974   Θ. Μ. Ναι βέβαια..Ξέρεις υπάρχουν πολλά πράγματα δυστυχώς που έχουν χαθεί, αλλά θα ήταν ευχής έργον να μπορέσουμε να διερευνήσουμε ακόμη περισσότερο την υπόθεση αυτή.. Βέβαια πρέπει να είμαστε προσεκτικοί..Γιατί υπάρχουν διαφοροποιήσεις απόψεων ως προς το τί είναι το underground..Ήρθαν για παράδειγμα κάποιοι και μου είπαν: Γιατί βάζεις τον Ακριθάκη και τον Αργυράκη, αυτοί δεν είναι underground..Βεβαίως δεν είναι αλλά.. Β. Σ. Ξέρεις κάτι; Δεν χρειάζεται να μπαίνουμε κάτω από ετικέτες που θα μας περιορίζουν επί της ουσίας την έρευνα..Μπορείς να το πεις..π. χ. γύρω από το underground.. Θ. Μ. Οπωσδήποτε, Αυτό που προσπαθείς να κάνεις είναι μια αφήγηση. Αυτό προσπάθησα να κάνω. Μια αφήγηση μέσα από συγκεκριμένες αναφορές. Μακάρι στο μέλλον να μπορέσουμε να κάνουμε κάτι ακόμη καλύτερο..        Ο Χρήστος Ζυγομαλάς, μπροστά στο collage Exarchia Square Band ,1978, photo  Μ.Νταλούκας. Μία πολύ μικρή αναφορά γίνεται και στην ομάδα του ΚΡΟΚ, που δραστηριοποιείται στα Εξάρχεια, από το τέλος της δεκαετίας του 1970, μέχρι τον θάνατο του Νικόλα Άσιμου (Μάρτιος του 1988).  Η αναφορά γίνεται με ένα πρωτότυπο κολλάζ του Χρήστου Ζυγομαλά , όπου απεικονίζονται τα μέλη του θρυλικού συγκροτήματος Exarchia Square Band (1978-79), σε παιδική ή νηπιακή ηλικία. Από το κολλάζ αυτό,  λείπει ο βασικότερος, δηλαδή ο Νικόλας Άσιμος, διότι όταν φιλοτεχνήθηκε το κολλάζ (1978), δεν είχε φωτογραφία από την παιδική του ηλικία να δώσει.(http://www.mediasoup.gr/node/57107)                                             Ο Nicholas Liber (Νίκος Λιμπερόπουλος),photo  Μ.Νταλούκας     Στις σημαντικές παρουσίες της έκθεσης, αναφέρουμε και τον Νίκο Λιμπερόπουλο (Liber) αλλά και τον Γιάννη Αρκούδη. Και οι δύο, ανήκουν στην ομάδα του Κίτρινου Σούρουπου, που αρχίζει να σχηματίζεται προς το τέλος της δικτατορίας με κέντρο δράσης το Χρυσό Κλειδί, στην Πλάκα. Η ομάδα αυτή συνδέεται γρήγορα με την drug culture (ιδιαίτερα με τα οπιούχα), και θεωρείται η συνέχεια της ευαίσθητης, και τελικά  αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς, των  παλαιότερων «Απροσάρμοστων» του Κώστα Θεοφιλόπουλου.       Ο Αρκούδης, παρουσιάζει δύο έργα με «τιμώμενο» πρόσωπο, και στα δύο,  τον  Herman Brood. Στο ένα από τα δύο, μαζί με τον Brood, απεικονίζει και τον εαυτό του. Δυστυχώς, ο πολύ σημαντικός Liber, δεν παρουσιάζει ζωγραφικά έργα, αλλά μόνο κόμικς και το εξώφυλλο (όχι όμως το πρωτότυπο) του δίσκου Εν Λευκώ που φιλοτέχνησε για τον Παύλο Σιδηρόπουλο..(http://www.mediasoup.gr/node/57107   Ο Κωστής Τριανταφύλλου ξεκινάει να εκδίδει επί χούντας το περιοδικό Λωτός.Ο Λωτός ξεκινάει ως λογοτεχνικό περιοδικό τον Μάιο του 1968 Μετά το 4-5ο τεύχος, όταν καταργείται η υποχρεωτική λογοκρισία, το περιοδικό ασχολείται με θέματα όπως το αμερικανικό underground, o Marcuze, οι σουρεαλιστές  κ.λ.π Ο Κωστής είναι επίσης ένας γνωστός εικαστικός αλλά και θεωρητικός της τέχνης, καθηγητής πανεπιστημίου στην Γαλλία κλπ..           Περιοδικό Λωτός, Φεβρ.,1970                                                                                                                 Ο Λεωνίδας Χρηστάκης * Οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν στην έκθεση του CAMP Athens, Ευπόλιδος 4 & Απελλού, Πλατεία Κοτζιά, είναι οι Αλέξης Ακριθάκης, Μίνως Αργυράκης, Στήβ Γιαννάκος, Στέργιος Δελιαλής, Νίκος Ζερβός, Λάζαρος Ζήκος, Πάνος Κουτρουμπούσης, Nicholas Liber [Νίκος Λυμπερόπουλος], Ηλίας Πολίτης, Δημήτρης Πουλικάκος, Θανάσης Ρεντζής, Αλέξης Ταμπουράς, Κωστής Τριανταφύλλου, Λεωνίδας Χρηστάκης, Γιάννης Αρκούδης Χριστοδούλου, Χρήστος Ζυγομαλάς, Νάνος Βαλαωρίτης.                                                                                                                               Κωστής Τριανταφύλλου, Απο πιάτο σε πιάτο, 1969

Harun Farocki, πολιτική τέχνη με επιδέξια μέσα..

Από την Tate Modern στην Σάμο..                                                                                                                                                             Της Βασιλίκας Σαριλάκη  Μετά την μεγάλη φετινή αναδρομική του στην Tate Modern στο Λονδίνο, ο Harun Farocki εκθέτει στο Πυθαγόρειο της Σάμου. Θα παρουσιάσει τις  βιντεο-εγκαταστάσεις που τον έκαναν διάσημο ως έναν επιφανή κινηματογραφιστή και videoartist που ασκεί πολιτική τέχνη με επιδέξια μέσα. Ο Farocki είναι επίσης, ένας κοινωνικός ηθολόγος της τέχνης. Η απροσδόκητη έκθεσή του στην Ελλάδα, (καθώς του αρέσει να εκθέτει σε μη αναμενόμενα μέρη όπως αναφέρει ο γκαλερίστας του Thaddaeus Ropac), έχει τίτλο «Ανάμεσα στο μάτι και στο χέρι» και θα γίνει στο πρώην ξενοδοχείο Πυθαγόρας ( 20 Ιουλ. - 20 Σεπτ). Η παρουσίαση γίνεται σε συνεργασία με την Galerie Thaddaeus Ropac, στο πλαίσιο του Samos Young Artists Festival, σε επιμέλεια  Antje Ehman και με σύμβουλο οργάνωσης τον Αλέξανδρο Ι. Στάνα. Επίσημα θα εγκαινιαστεί στις 4 Αυγούστου το βράδυ παρουσία του καλλιτέχνη.   Ο Harun Farocki είναι συγγραφέας, κινηματογραφιστής, κι επιμελητής εκθέσεων. Γεννήθηκε το 1944 στην Neutitschein (περιοχή της Τσεχοσλοβακίας, που προσαρτήθηκε από τη Γερμανία). Σπούδασε στην Γερμανική Ακαδημία Κινηματογράφου και Τηλεόρασης (DFFB) στο Βερολίνο, από την οποία εκδιώχθηκε το 1968 για πολιτικούς λόγους. Από το 1966 έχει δημιουργήσει πολυάριθμες ταινίες μεγάλου μήκους, ταινίες δοκίμια, ντοκιμαντέρ, και εγκαταστάσεις. Ο Farocki διερευνά την παγκόσμια, οικονομική, κοινωνική, και πολιτιστική εξέλιξη μέσω των έργων του.. Οι ταινίες και τα video που κάνει είναι πολύ ιδιαίτερα. Από το 1995 ασχολείται ολοένα και περισσότερο με εκθέσεις, δημιουργώντας εγκαταστάσεις βίντεο για γκαλερί και μουσεία, έχοντας στο ενεργητικό του πολυάριθμες ομαδικές και ατομικές εκθέσεις.    O Farocki, είναι ένας σκηνοθέτης και καλλιτέχνης του οποίου το έργο επηρέασε πολύ έντονα την ιστορία του πολιτικού σινεμά από το τέλη της δεκαετίας του 1970. Έχοντας κάνει πάνω από 100 παραγωγές για την τηλεόραση και τον κινηματογράφο, ο Farocki έθεσε επί τάπητος, τους προβληματισμούς του για τη σχέση της κοινωνίας των πολιτών, με την πολιτική, τον σύγχρονο πολιτισμό και τα νέα ήθη. Αυτό δεν το έκανε μόνον μέσα από τα έργα του αλλά ακολουθώντας όπως ανέφερε ο ίδιος σε συνέντευξή του, “την άποψη της nouvelle vague πως οι ταινίες οφείλουν να σχολιάζονται και να θέτουν ζητήματα προς συζήτηση κι από τον ίδιο τον δημιουργό” .Έτσι αποφάσισε να προκαλέσει τον διάλογο τόσο ως συγγραφέας κι εκδότης  του περιοδικού Filmkritik, αλλά και ως επιμελητής, και καθηγητής στο Berkeley και τη Βιέννη.                                           Haroun Farocki installation, Kunsthaus Bregenz, 2010                                                         Haroun Farocki installation, Kunsthaus Bregenz, 2010 Παρακολουθώντας μερικά από τα παλιά του βίντεο και ταινίες, διαπιστώνει κανείς τον ευφυέστατο τρόπο με τον οποίον ο Farocki ανέκαθεν αντιμετώπιζε τα “κοινωνικά κρούσματα” της μαζικής υποβολής και της επιβολής της εξουσίας στα πλήθη.. Ξεκινώντας από την ντοκουμενταρίστικη σχολιογραφία ορισμένων καθαρά πολιτικών γεγονότων, όπως την εξέγερση του λαού στην τελευταία ομιλία του Τσαουσέσκου, μέχρι τα σύγχρονα ψευδοντοκιμαντερ που μας δείχνουν το πως εξασκούνται στην Γερμανία κάποιοι άνθρωποι για να κάνουν καλή εντύπωση στις συνεντεύξεις που δίνουν για δουλειά προκειμένου να τους προσλάβουν..ο Farocki σου δίνει να καταλάβεις με τον μαγικό του τρόπο, όσα δεν θα μπορούσες να καταλάβεις καθόλου εύκολα για τις ανθρώπινες σχέσεις και το πόσο ευάλωτοι είναι οι άνθρωποι απέναντι στην εξουσία και τους ρόλους που τους επιβάλλει.. Η τέχνη του είναι εξαρχής η τέχνη ενός διανοούμενου πειραματιστή της εικόνας αφού υπήρξε συνοδοιπόρος του Godart και του περιβόητου cinema d’ auteurs..                                                                              O  Haroun Farocki το 1975 Ως προς αυτό, ο κος  Farocki είναι κάτι σαν τον Konrad Lorenz της τέχνης αλλά κι ένας επινοητικός κοινωνικοπολιτικός σχολιαστής. Ένας κοινωνικός ηθολόγος, που χρησιμοποιεί την κάμερα και το βίντεο για να αποκαλύψει υπόγειες σχέσεις, υποδόριους εκβιασμούς, την μαζική υστερία στο ποδόσφαιρο, την κτηνώδη υποκρισία στην “εξάσκηση πολέμου” με videogames που στοχεύουν στον ευνουχισμό της συνείδησης του ανθρώπου.. Από αυτήν την σκοπιά πρόκειται για έναν καλλιτέχνη μαχητή της αλήθειας χωρίς ωστόσο να καταφεύγει σε εξπρεσιονιστικές κραυγές, σε εύπεπτες καταγγελίες και λαϊκισμούς..Διανοούμενος, σοβαρός, έξυπνος, επιδέξιος, στοχεύων στην διαχρονία αλλά και επίκαιρος.. Έτσι θα έπρεπε να είναι οι καλλιτέχνες που ασχολούνται με την πολιτική τέχνη..Όχι πομπώδεις, όχι υστερικοί, ούτε τζάμπα μάγκες..                                                                Haroun Farocki installation, Kunsthaus Bregenz, 2010 Μάλιστα, δεν θυμάμαι ποιός συνεργάτης του, η επιμελητής του γράφει σε ένα από τα βιβλία που έχουν κυκλοφορήσει για το έργο του…πως τα έργα του δεν αποτελούν σχολιασμό πολιτικών γεγονότων αλλά πολιτικά γεγονότα αυτά καθεαυτά..Αυτό αποτελεί μεγάλη αλήθεια αν σκεφτεί κανείς τα serious games που μπορείτε να δείτε στην έκθεση στην Σάμο..θυμίζουν ακριβώς εκείνη την θλιβερή ιστορία που αποκάλυψαν τα wikileaks..Εκείνο το άθλιο βίντεο που έδειχνε αμερικανούς πεζοναύτες να στοχεύουν αμάχους άνδρες και γυναίκες στο Αφγανιστάν, να τους βομβαρδίζουν από ελικόπτερο, να χρησιμοποιούν ορολογία videogames και να γελάνε κιόλας σαν παιδιά που πέτυχαν τον στόχο! Τα Serious Games του Farocki αποτελούν διπλές εγκαταστάσεις βίντεο, διάρκειας περίπου οκτώ λεπτών, με πλάνα που τραβήχτηκαν σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις στις ΗΠΑ σε συνδυασμό με υλικό από προσομοιώσεις μαχών σε ηλεκτρονικό υπολογιστή. Θυμίζουν παιχνίδια σε υπολογιστή. Ωστόσο, τα προγράμματα αυτά, χρησιμοποιούνται από τους στρατιώτες για να εξασκηθούν να αντιμετωπίσουν πραγματικές μάχες στο Ιράκ, το Αφγανιστάν, και άλλες πιθανές ζώνες κρίσης. Μια παραλλαγή αυτού του παιχνιδιού πολέμου, υπάρχει και σε μια άλλη ταινία της σειράς Serious Games  και ασχολείται με την αναπαράσταση τραυματικών εμπειριών των στρατιωτών λόγω του του πολέμου αξιοποιώντας το ίδιο είδος προσομοίωσης της τεχνολογίας, η οποία στην περίπτωση αυτή χρησιμοποιείται για θεραπευτικούς σκοπούς. Πρόκειται δηλαδή για ένα είδος “επαναδιαπραγμάτευσης του τραύματος” που οδηγεί στην λύτρωση από αυτό μετά από αναπαράστασή του κι ένα είδος εξομολόγησης των εγκλημάτων πολέμου..         Ο Farocki είναι επίσης ένας παραγωγικός συγγραφέας. Από το 1974 μέχρι το 1984 εξέδιδε το περιοδικό Filmkritik στο Μόναχο ενώ έχει  δημοσιεύσει κείμενά του στο γαλλικό περιοδικό Trafic κ.λ.π. Από το 1974, έχει δώσει διαλέξεις στο Αμβούργο, το Μόναχο, το Ντίσελντορφ, την Στουτγκάρδη, την Βιέννη, το Βερολίνο, το Berkeley και άλλες πόλεις.  Άλλες δημοσιεύσεις του περιλαμβάνουν το Μιλώντας για τον Γκοντάρ, Νέα Υόρκη / Βερολίνο (με Kaja Silverman, 1998-99), Κινηματογράφος, όπως ποτέ πριν (επιμ. Antje Ehmann / Generali Foundation, 2006), Serious Games, Πόλεμος Media I Τέχνης (επιμ. Beil / Ehmann / Mathildenhöhe, 2011). Από το 1993 μέχρι το 1999 ήταν καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Μπέρκλεϊ. Το 2004 έγινε επισκέπτης καθηγητής στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Βιέννης, και το 2006 διορίστηκε τακτικός καθηγητής.                                                                  Farocki, video installation, Documenta, 2007 Η μεγάλη σημασία του Farocki στις εικαστικές τέχνες δεν αντικατοπτρίζεται μόνο στα αφιερώματα με τις ταινίες του σε μουσεία όπως το Tate Modern του Λονδίνου αλλά και σε ατομικές εκθέσεις όπως στην MUMOK Wien, το Jeu de Paume στο Παρίσι, το ΜΟΜΑ της Νέας Υόρκης, και το Μουσείο Ludwig στην Κολωνία. Άλλωστε, η συμμετοχή του στην Documenta το 1997 και το 2007 απέδειξαν την ισχυρή επιρροή των ταινιών του στην τέχνη .    Transmission (Μεταβίβαση), 2007, μονοκάναλη βιντεο-εγκατάσταση, έγχρωμο βίντεο με ήχο, διάρκειας 43 λεπτών Το θέμα που πραγματεύεται εδώ ο Harun Farocki, όπως μας περιγράφει η Anita Beckers  είναι οι διάφοροι τόποι μνήμης σμιλεμένοι σε πέτρα. Το έργο Μεταβίβαση εξετάζει την επιρροή και τη λατρεία των μνημείων που υπάρχουν διάσπαρτα ανά τον κόσμο, τα οποία έχουν γίνει προορισμοί για προσκυνητές και τουρίστες, καλύπτοντας πλέον πολλές διαφορετικές ανάγκες, από την προσωπική μνήμη έως την πνευματική φώτιση και το θρησκευτικό αίσθημα. Το ταξίδι του Farocki ξεκινάει από το μνημείο για το Βιετνάμ στην Ουάσινγκτον, έναν τοίχο από μαύρο γρανίτη στον οποίο έχουν χαραχτεί τα ονόματα και των 58.249 Αμερικανών που σκοτώθηκαν στον πόλεμο του Βιετνάμ. Χιλιάδες άνθρωποι το επισκέπτονται κάθε μέρα, αγγίζουν τα γράμματα και ψάχνουν να βρουν τα ονόματα μελών της οικογένειάς τους ή φίλων σε μία προσπάθεια να εδραιώσουν έναν σύνδεσμο μεταξύ της δικής τους ζωής και του παρελθόντος. Στις βίντεο εγκαταστάσεις Eye/Machine I, II, III (2000-2003), (επάνω) που επίσης μπορείτε να δείτε στην έκθεση ο Farocki ασχολείται με τις δυνατότητες της έξυπνης επεξεργασίας της εικόνας. Με την ταυτοποίηση-εύρεση και παρακολούθηση των διαδικασιών που αναπτύχθηκαν αρχικά για στρατιωτικούς σκοπούς και σήμερα εφαρμόζεται η λειτουργία τους σε αστικές περιοχές, χωρίς τη βοήθεια των ανθρώπων. Όλα τα έργα του παρουσιάζονται με διπλή προβολή.                                                      Harun Farocki, Comparison via a Third, C Harun Farocki, 2007 O Harun Farocki εκπροσωπείται από τις γκαλερί àngels στη Βαρκελώνη, Barbara Weiss στο Βερολίνο, Greene Naftali στη Νέα Υόρκη και Thaddaeus Ropac στο Σάλτσμπουργκ και στο Παρίσι. Ζει και εργάζεται στο Βερολίνο.

El Lissitzky: Πώς γίνεται να είσαι πρωτοπόρος για δύο αιώνες; Είναι η πραγματική πρωτοπορία αθάνατη;

El Lissitzky, Beat the whites with the red wedge, 1919                                                                                                                                               Της Βασιλίκας Σαριλάκη Συχνά στην τέχνη, αλλά και στην ζωή οι άνθρωποι ενθουσιάζονται με οτιδήποτε “νέο” που συνήθως θεωρείται πρωτοπορία.. Αλλά τι είναι το νέο; Μπορεί κάτι που είναι παλιό στον χρόνο να αποδεικνύεται περισσότερο πρωτοποριακό από το σημερινό; Ασφαλώς! Κι αυτό αποδεικνύεται με την περίπτωση του Lissitzky, ο οποίος παρότι έδρασε στις αρχές του 20ού αιώνα, αποδεικνύεται σήμερα ένας απολύτως“ζων” καλλιτέχνης και μάλιστα πρωτοποριακότερος ζωγράφος, αρχιτέκτονας και γραφίστας από πολλούς άλλους σύγχρονους καλλιτέχνες! Ακολουθούν οι αποδείξεις..  Ο Lissitzky δεν ήταν ποτέ, ούτε συνηθισμένος, ούτε αναμενόμενος. Αλλά μια δυναμική προσωπικότητα, που αναμίχθηκε έντονα με την δημόσια ζωή. Πίστεψε πολύ στο “Μεγάλο Πείραμα”, της ρωσικής πρωτοπορίας, έζησε την τρικυμία της, προσπάθησε να μεταφέρει το μήνυμά της στην Δύση. Mόχθησε για μια επανάσταση στην τέχνη, που θα την ενώσει επιτέλους με την ζωή. Νομίζω πως τα κατάφερε. Η “ανάσταση”.Το έργο του σήμερα,- μετά κιόλας την μεγάλη ευρωπαϊκή επιστροφή των τελευταίων ετών προς τον κονστρουκτιβισμό, έχει στην κυριολεξία αναστηθεί!! Είναι απίστευτο αλλά μετά από 90 χρόνια γίνονται πραγματικότητα τα οραματικά αρχιτεκτονικά σχέδια, που έκανε το 1923! Πρόσφατα εγκαινιάστηκε ένα τεράστιο κτίριο στην Κίνα που μάλιστα βραβεύτηκε ως πρωτοποριακό βασισμένο στα σχέδια του! Πρόκειται για τον περίφημο οριζόντιο ουρανοξύστη του, που πρωτοχτίστηκε σε μικρή κλίμακα και στην Ολλανδία το  2008! Το κτίριο της Κίνας βραβεύτηκε από το “The Chicago Athenaeum: Museum of Architecture and Design και από το European Center for Architecture, με την διεθνή διάκριση Τέχνης, Design και Πολεοδομικών Σπουδών "για το πρωτοποριακό και ριζοσπαστικό σχεδιασμό” με στόχο την προώθηση "της καλύτερης νέας αρχιτεκτονικής και αστικού σχεδίου”.     Επίσης σε ένα πρωτοποριακό μουσείο στην Ολλανδία αναβίωσαν οι φιγούρες και τα σκηνικά μιας ηλεκτρομηχανικής του όπερας του 1920, στα πλαίσια μιας εκπληκτικής έκθεσης. Έμπειροι animateurs μετατρέπουν διαρκώς σε κινούμενα τα ζωγραφικά του έργα, οι πίνακές του εμπνέουν διάφορα αριστερά κινήματα και σύγχρονα συγκροτήματα του αφιερώνουν τραγούδια! ..Πόσο πιό επίκαιρος και “ζωντανός” μπορεί να θεωρηθεί ένας καλλιτέχνης σήμερα κι ας έχει πεθάνει προ πολλού; Αριστερά, Steven Holl Architect horizontal skyscraper, 2012,VANKE CENTER in Shenzhen,China, based on Lissitzky’s proposed horizontal skyscraper  design*,κάτω δεξιά το αυθεντικό σχέδιο του Lissitzky, 1923  Ο Lissitzky ήταν πολυπράγμων. Ήταν ζωγράφος, γραφίστας, αρχιτέκτονας και σχεδιαστής επίπλων, εικονογράφος βιβλίων και posters. Ήταν επίσης συγγραφέας, φωτογράφος κι ακούραστος ταξιδευτής. Λειτούργησε ακατάπαυστα ως ένα ενδιάμεσο ανάμεσα στην Σοβιετική κουλτούρα και την Δυτική Ευρώπη. Συνεργάστηκε στενά με τους κορυφαίους καλλιτέχνες της εποχής του: Kazimir Malevich, Hans Arp, Kurt Schwitters, László Moholy-Nagy, Theo van Doesburg, Marc Chagall και πολλούς άλλους, όπως επίσης και με αρχιτέκτονες, σκηνοθέτες θεάτρου και κινηματογραφιστές από όλη την Ευρώπη. Ήταν βασικός συμμέτοχος στην μεγάλη περιπέτεια της Ρώσικης πρωτοπορίας. Από το 1913 ως το 1930 οι καλλιτέχνες της επαναστατικής Σοβιετικής Ένωσης θα αναζητήσουν τις μεγάλες ανατροπές, τις νέες ιδέες, την κοινωνικοποίηση της τέχνης, τις μεγάλες χειρονομίες, την αλλαγή θέασης της τέχνης και της ζωής.   Το επαναστατικό κλίμα της εποχής θα ευνοήσει τις αλλαγές και τις πρωτοποριακές ιδέες για τις οποίες συνεργάζονται μεταξύ τους καλλιτέχνες επιστήμονες, συγγραφείς, σκηνοθέτες και ποιητές από ένα τεράστιο φάσμα.. Ειδικότερα οι νέες εφευρέσεις του 1920 αποτελούν μια ιδιαίτερη πρόκληση για αυτούς τους καλλιτέχνες, που αναζητούν νέα οπτικά ιδιώματα για να εκφράσουν την δική τους ουτοπία, που πλέον έχει τα χαρακτηριστικά μιας ακμαίας Πρωτοπορίας. Φυσικά, οι καλλιτέχνες εκείνης της εποχής δεν διανοούνται καν την τεράστια απήχηση που θα έχει το φαινόμενο αυτό.. Δουλεύουν συλλογικά, δουλεύουν τζάμπα, ενώ σήμερα στην Δύση, ένα απλό poster του Lissitzky δημοπρατείται στα Sotheby’s 40.000$! Η Δύση αγοράζει όσο-όσο μια φαντασίωση επανάστασης ακόμη κι αν περιορίζεται σε ένα χαρτί!! Γιατί άραγε;                                           Η κολεκτίβα Unovis.                  Ο Malevich γίνεται ήδη από το 1919 ο μέντορας του Lissitzky. Αυτός τον εισάγει στον κυβοφουτουρισμό, όταν επιστρέφει από την Γερμανία όπου σπούδασε αρχιτεκτονική, για να ζήσει στην επαρχιακή πόλη Vitebsk (της σημερινής Λευκορωσίας). Εκεί, θα διδάξει στην Σχολή Τέχνης του Λαού, την οποία είχε ιδρύσει  ο Chagall μετά την Επανάσταση. Ο Malevich επίσης μετακόμισε στο Vitebsk για να διδάξει στην ακαδημία κι έτσι ο Lissitzky όχι μόνον  διαμόρφωσε μια δυναμική, γεωμετρική τέχνη, χαρακτηριστική του Σουπρεματισμού αλλά δημιούργησαν μαζί με τον Malevich το κίνημα Unovis, (τους Επιβεβαιωτές της νέας τέχνης) που με ανώνυμο τρόπο λειτουργούσαν συλλογικά, παράγοντας χρηστικά αντικείμενα. Εδώ βλέπουμε την κολεκτίβα με τον Lissitzky άκρη δεξιά..                    “Την άνοιξη του 1920 όλο το Vitebsk καλύφθηκε από “πολλά σουπρεματιστικά κονφετί” (σύμφωνα με τα ακριβή λόγια του μεγάλου σκηνοθέτη Sergei Eisenstein που επισκέφτηκε την πόλη). Εορταστικά πλακάτ, πανώ κι επιγραφές κατασκευασμένες από τους οπαδούς του Unovis πλημμύρισαν τα σπίτια, τις βιτρίνες τους δημόσιους χώρους, το τραμ.. Στο κάτω έργο βλέπουμε τα σχέδια παρατεταγμένα στις προσόψεις των σπιτιών, στα πλαίσια της ιδιαίτερης αυτής έκθεσης στον δρόμο..    “Στην έξοδο των καλλιτεχνών από το κρύο εργαστήριο στην ζωή” όπως έλεγε, συνέβαλε φυσικά ο Lissitzky, με την καταπληκτική του ικανότητα να ενσαρκώνει πρακτικά και τις πιο αφηρημένες καλλιτεχνικές αντιλήψεις..              Η ανωνυμία και το μαύρο τετράγωνο στο πέτο. Ήταν τόσο έντονη η ιδεολογία της συλλογικής δημιουργίας, ώστε ακόμη και μεταγενέστερες εκθέσεις του κινήματος αυτού έγιναν χωρίς να αναφέρονται τα ονόματα των καλλιτεχνών στα έργα συμπεριλαμβανομένου και του ίδιου του Malevich! Οι Unovis, που αυτοαποκαλούνταν και το “κόμμα της τέχνης” είχαν τεράστια εκδοτική δραστηριότητα, δημιούργησαν νέο παιδαγωγικό σύστημα, εξέλεγαν Διοικητικό Συμβούλιο και Δημιουργική Επιτροπή, είχαν καταστατικό αλλά και έμβλημα! Το έμβλημά τους ήταν ένα μαύρο τετράγωνο ραμμένο στο μανίκι του πουκαμίσου ή στο πέτο του πανωφοριού τους.  Ο Lissitzky ήταν ένας εξαιρετικά ανήσυχος καλλιτέχνης, χωρίς το έργο του να χάνει καθόλου σε ποίηση. Ίσως αυτό να είναι το μυστικό της  επιτυχίας του..Το 1919 ζωγράφισε το πρώτο του Πρόουν. Τί ήταν αυτό; Όπως είπε ο ίδιος, “Ήταν το σημείο, που η ζωγραφική αρχίζει να αρχιτεκτονείται..” ή πάλι, το 1921 πρόσθεσε το εξής ποιητικό..” αρχίζουμε να κινούμε κυκλικά τον καμβά..και καθώς τον γυρνάμε, ανυψώνουμε τον εαυτό μας ψηλά στον χώρο..” Πράγματι, τα έργα αυτά, είναι εξαιρετικά ντελικάτα, ποιητικά, εννοιολογικά..ναί, ναί, τόσο ο Malevich, όσο κι ο Lissitzky κάνουν ήδη από το 1922 εννοιακή ζωγραφική! Θαυμάστε την αριστοτεχνία και την οπτική ποίηση αυτών των έργων.. Δείτε πως οι γραμμές σηκώνουν τον κύβο και πως ερωτοτροπούν διακριτικά..δείτε την σκιά του κύβου που μετατρέπεται σε ένα απροσμέτρητο βάθος πεδίου, δείτε πως η ουτοπία γίνεται πραγματικότητα με την ζωγραφική και την τέχνη..τι πιο επαναστατικό;                                   A Proun by El Lissitzky, c.1925.                                                            A Proun by El Lissitzky                                                                                                                        El Lissitzky και video games  Τα Prouns έχουν εμπνεύσει πολλούς καλλιτέχνες και γραφίστες ακόμη και σχεδιαστές video games όπως αυτό..  Η οραματική ιδεολογία της ρωσικής πρωτοπορίας ήταν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος του Lissitzky.Το παρελθόν είχε πλέον πεθάνει οπότε τα νέα μνημεία ήταν τα “ Μνημεία του Μέλλοντος”, όπως τα αποκαλούσε. Το επιχείρημα που έλεγε για τον λεγόμενο Οριζόντιο ουρανοξύστη που σχεδίασε ήταν: “Για όσο καιρό ο άνθρωπος δεν μπορεί να πετάξει, η οριζόντια μετακίνηση θα είναι η φυσιολογική, οπότε καλύτερα να μην κάνουμε αμερικανικού τύπου ουρανοξύστες”. Στην εποχή του δεν πρόλαβε να κατασκευάσει τον οριζόντιο ουρανοξύστη αλλά αυτό γίνεται σήμερα.  Ο Οριζόντιος αυτός ουρανοξύστης χτίστηκε πάνω στην ιδέα που πρότεινε ο Lissitzky το 1923, στο λιμάνι του Ρότερνταμ στην Ολλανδία του 2008! Δεξιά η μακέτα του Lissitzky      Η έκθεση. Υπάρχουν μερικές εκθέσεις που θα προσευχόσουν να μην τελειώσουν ποτέ. Μια τέτοια είναι η έκθεση Lissitzky+ στο Ολλανδικό Van Abbemuseum το οποίο φιλοξένησε μέχρι τις 20 Μαΐου 2012 μια από τις μεγαλύτερες και σημαντικότερες συλλογές του έργου του El Lissitzky (1890-1941). Η έκθεση Lissitzky+ ξεκίνησε πριν 3 χρόνια και το Van Abbemuseum τροποποίησε τον ένα του όροφο για το στήσιμο της έκθεσης..Περιελάμβανε τα εξής δύο τμήματα  El Lissitzky – Design και Lissitzky+ - Victory over the Sun. Επιμελητές ήταν οι: John Milner και Willem Jan Renders.  Σκοπός της έκθεσης ήταν να δείξει όχι μόνον το έργο του  Lissitzky, αλλά και των συνεργατών και των συγχρόνων του, όπως των Kazimir Malevich, Theo van Doesburg, Marc Chagall, Joost van Dongen, ρίχνοντας φώς στις συνθήκες παραγωγής του έργου αλλά και στην προσωπικότητα  του ίδιου του καλλιτέχνη. Ο Lissitzky μπορεί να θεωρηθεί ως ένας καλλιτέχνης κοντά στην έννοια του σύγχρονου καλλιτέχνη, που έχει συνείδηση του κοινωνικού και πολιτικού του ρόλου αλλά και των εσωτερικών κι εξωτερικών αναγκών που προϋποθέτουν την καλλιτεχνική πρωτοπορία. Η έκθεση Νίκη επί του Ήλιου,  ονομάστηκε έτσι, από την ομώνυμη φουτουριστική όπερα που πρωτοανέβηκε στην Αγία Πετρούπολη το 1913. Ο Kazimir Malevich σχεδίασε τότε, τα φανταστικά κοστούμια και τα σκηνικά. Η όπερα ανέβηκε για δεύτερη φορά μετά τη Ρωσική Επανάσταση, το 1920 στο Vitebsk. Εμπνευσμένος από την απήχηση της παράστασης, ο Lissitzky  σκέφτηκε να αναπαράγει το έργο αυτό με έναν ηλεκτρομηχανικό τρόπο! Σχεδίασε λοιπόν, αρκετές φιγούρες και ένα δυναμικό φόντο στην σκηνή που θα αποτελούσε το πλαίσιο για αυτές τις φιγούρες- κούκλες. Εκτός από την σχετική έκδοση που παρουσιάζει ποιό ήταν το τελικό αποτέλεσμα, το λεγόμενο Figurinnenmappe, υπήρχε επίσης κι ένα portfolio με λιθογραφίες που απεικονίζουν τους διάφορους χαρακτήρες της όπερας, αλλά υπάρχει κι η συλλογή του Van Abbemuseum  που περιλαμβάνει μοναδικά σχέδια αυτών των έργων και μια σειρά εκτυπώσεις...  Τα σχέδια του Lissitzky παρουσιάστηκαν σε τρισδιάστατη μορφή σε όλη την έκθεση! Αυτό είναι το πιο γοητευτικό στοιχείο.. Για παράδειγμα, στο πρώτο δωμάτιο, το κόκκινο και το μαύρο τετράγωνο που περιλαμβάνεται  στο βιβλίο του Η ιστορία των δύο τετράγωνων αναπαραστάθηκε με δύο κύβους, με τα τρισδιάστατα μοντέλα που βασίζονται στο Figurinnenmappe. Μάλιστα στην εισαγωγή του σε αυτό το portfolio, ο Lissitzky παρέχει και οδηγίες για όποιον θα ήθελε να δημιουργήσει τα τρισδιάστατα μοντέλα που βασίζονται σε αυτές τις εικόνες. Ωστόσο, κανείς δεν το αποτόλμησε μέχρι σήμερα, κι έτσι το Van Abbemuseum πήρε την πρωτοβουλία να το κάνει. Αυτά εγκαταστάθηκαν στο χώρο που σχεδίασε ο καλλιτέχνης, έτσι ώστε οι επισκέπτες να  μπορούν να περπατήσουν γύρω τους. Η ανακατασκευή του γνωστού χώρου Proun παρουσιάστηκε μέσα στον μαύρο κύβο. Στη δεύτερη αίθουσα παρουσιάστηκε το έργο του Lissitzky ως γραφίστα, ενώ η τρίτη αίθουσα αφιερώθηκε στις διεθνείς δραστηριότητές του. Η επιρροή του  Lissitzky στην γραφιστική του 20ου αιώνα είναι πολύ μεγάλη. Το ιδίωμά του που απηχεί και το Bauhaus, όπως κι η διάσημη εικονογράφηση των ποιημάτων του Μαγιακόφσκι είναι κομβικά σημεία.. Δείτε το video..                      Τα αρχιτεκτονικά σχέδια του Lissitzky παρουσιάστηκαν στην τέταρτη αίθουσα, μαζί με τα μοντέλα  διαφόρων σχεδίων από άλλους καλλιτέχνες και αρχιτέκτονες. Η παρουσίαση στο χώρο αυτό περιελάμβανε μια επιβλητική μακέτα του (Cloudprop), του αποκαλούμενου οριζόντιου ουρανοξύστη της Μόσχας. Δεξιά, βλέπουμε ένα άλλο αρχιτεκτόνημα του καλλιτέχνη.                                                Η αίθουσα πέντε ήταν αφιερωμένη στο ιστορικό του πώς το Van Abbemuseum απέκτησε την συλλογή του Lissitzky, και στο έκτο δωμάτιο το κοινό μπορούσε να βρει συμπληρωματικές πληροφορίες..   Στον εξωτερικό χώρο του μουσείου, δημιουργήθηκε τέλος, μια κατασκευή ύψους 6 μέτρων, που αποτελεί αναπαράσταση μιας από τις φιγούρες του. Είναι οι νεκροθάφτες, ένα έργο ειδικά κατασκευασμένο για αυτή την έκθεση, που έχει εγκατασταθεί στην λίμνη του μουσείου.              Queen Mary's Graduate Facility, Mile End, London influenced by Lissitzky       Ακολουθούν έργα του El Lissitzky..                                                                  Το γνωστό αναβατόριο του Lenin…

 *http://www.nytimes.com/2011/06/28/arts/design/steven-holls-design-for-the-vanke-center-in-china-review.html?_r=1&ref=arts