Η μορφή της Παναγίας στους Έλληνες λόγιους ζωγράφους του 20ου αιώνα

Της Βασιλίκας Σαριλάκη Με αφορμή τον Δεκαπενταύγουστο αλλά και την ενδιαφέρουσα έκθεση Ιστορώντας την Υπέρβαση, Από την παράδοση του Βυζαντίου στη νεώτερη τέχνη (- 29 Σεπτ, Μουσείο Γουλανδρή Άνδρου), αναδημοσιεύω μια μελέτη που έκανα για την απεικόνιση του αρχέτυπου της Μεγάλης Μητέρας- Παναγίας στους νεοέλληνες ζωγράφους που δημοσιεύτηκε στην Κυριακάτικη Καθημερινή στα πλαίσια ένθετου με τίτλο Μήτηρ Θεού, μητέρα των ανθρώπων σε επιμέλεια Νίκου Ξυδάκη.                                                                             * * * * * * * * Η λατρεία της Παναγίας στην Ορθόδοξη και δη την Ελληνική παράδοση είναι πάρα πολύ σημαντική κι εκφράζεται με μια πλειάδα απεικονίσεων που ως λατρευτικές εικόνες βρίθουν απ’ άκρη σ’ άκρη της ελληνικής γης.. Στην πραγματικότητα, η Παναγία συνοψίζει στο πρόσωπό της πάρα πολλούς συμβολισμούς όχι μόνον του αρχέτυπου της Μεγάλης Μητέρας αλλά διαθέτει ιδιαίτερες ιστορικές, τοπικές, κοινωνικοψυχολογικές σηματοδοτήσεις και γι’ αυτό έχει περίπου δέκα χιλιάδες προσωνύμια. Οι πιο καθιερωμένοι τύποι αγιογράφησης της Παναγίας είναι: η Πλατυτέρα των ουρανών ή του Πάθους, η Μήτηρ Κυρίου, η Κεχαριτωμένη κι η Βρεφοκρατούσα. Πολλούς τύπους απεικονίσεων έχει να επιδείξει φυσικά κι η καθαρά κοσμική ζωγραφική. Τις αγιογραφήσεις φιλοτεχνούν αγιογράφοι αλλά και κοσμικοί ζωγράφοι. Στο διάβα του 20ου αιώνα έχουμε μάλιστα σημαντικές προσωπικότητες σαν τον Κωνσταντίνο Παρθένη, τον Νικηφόρο Λύτρα, τον Σπύρο Παπαλουκά, τον Φώτη Κόντογλου, τον Πολύκλειτο Ρέγκο που έχουν αγιογραφήσει ναούς.                                   Από το Βυζαντινό δέος στην Αναγεννησιακή τρυφηλότητα. Σύμφωνα με την παράδοση, την πρώτη εικόνα της Παναγίας ζωγράφισε ο Ευαγγελιστής Λουκάς και σ’ αυτόν οφείλεται το εικονιστικό της πρότυπο που ακολουθήθηκε για δύο χιλιετίες μετά.. Την εποχή του Βυζαντίου, καθώς και την μεταβυζαντινή περίοδο καθιερώθηκε ένα λιτό πρότυπο Παναγίας Βρεφοκρατούσας, με ολιγόχρωμους τονικούς χειρισμούς, ευσπλαχνικό πλην σοβαρό ύφος που απέπνεε σεμνότητα. Οι σχηματοποιήσεις στο πρόσωπο ήταν συχνά αδρές, το φόντο συνήθως χρυσό ή κίτρινο, κι η δισδιάστατη εικόνα απέπνεε πραότητα, δέος και πνευματικότητα. Με την έλευση της Αναγέννησης, το εικονιστικό πρότυπο της Παναγίας άλλαξε. Οι εικόνες εκκοσμικεύτηκαν, έγιναν πλέον τρισδιάστατες, πολύχρωμες και δόθηκε έμφαση στα χαρακτηριστικά της θηλυκότητας . Τα νέα πρότυπα συνέχισαν να εμπνέουν ιερότητα και πνευματικότητα αλλά εξέφραζαν πλέον ένα είδος «ανθρωποποίησης» του ιερού, μια εξοικείωση μαζί του. Ασφαλώς είχαμε πολλές διαφορετικές εικονιστικές εκδοχές κι ανάλογες αναγνώσεις του πνευματικού κι ιερού στοιχείου στην απεικόνιση της Παναγίας. Για παράδειγμα, η Παναγία του Raphael αναδίδει περισσότερο το συγκρατημένο ύφος μιας αριστοκράτισσας παρά την σοβαρή πνευματικότητα μιας βυζαντινής Παναγίας. Οι Φλωρεντιανές Μαντόνες είναι πιο εκκοσμικευμένες και πληθωρικές. Ο Leonardo τόσο στην Παρθένο των Βράχων, όσο και στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου μας δείχνει μια αέρινη, εξαϋλωμένη, ένθεη Παναγία, που είναι ωστόσο οικεία και λιτή… ενώ η Pieta του Michelangelo, με την δυνατή εσωτερική της δόνηση και χάρη, κλέβει την παράσταση ακόμη κι από τον ίδιο τον αποκαθηλωμένο Χριστό που κρατάει στην αγκαλιά της.      Σε όλες τις περιπτώσεις, στην περίοδο της Αναγέννησης, παρότι διαθέτουμε ποικιλία απεικονίσεων η χρωματική, απόδοση των ρούχων παραμένει συμβολική όπως και η σύνθεση των μορφών που ακολουθεί πιστά την λεγόμενη ιερή γεωμετρία. Έτσι, τόσο η Παρθένος των Βράχων του Leonardo, όσο κι η Παρθένος με το βρέφος του Raphael, αλλά κι η Pieta του Michelangelo, εντάσσονται στο λεγόμενο ιερό τρίγωνο, που κορυφή έχει το κεφάλι της Παναγίας, υποδεικνύοντας την πνευματικότητα, αλλά και την μεταφυσική ιδέα πως ο Νους και το Πνεύμα είναι που γεννούν την ύλη..                                                             Η Ελληνική αφετηρία κοσμικής απεικόνισης της Παναγίας. Ο El Greco (1541-1614) διαθέτει μια γκάμα εικονογράφησης της Παναγίας που ποικίλει. Από την αρχική βυζαντινότροπη, όπως μας δείχνει η Κοίμηση της Θεοτόκου στην Σύρο, έργο της κρητικής περιόδου, μέχρι την Παναγία του Ελέους, μεταγενέστερο έργο, ή τον τελευταίο του Ευαγγελισμό όπου σπάει κάθε τυπολογία και κώδικα, ακολουθώντας πλέον μετά το 1570 την δυτικοευρωπαϊκή τεχνοτροπία ( όπως υποστηρίζει ο καθηγητής Ν. Χατζηνικολάου) ο El Greco διαφοροποιεί με μεγάλη τόλμη την εικόνα της Παναγίας. H τόλμη του αυτή θα αποτελέσει παράδειγμα στους κατοπινούς Έλληνες του 20ου, κυρίως τον Γύζη και τον Παρθένη, αλλά και τον Λύτρα, τον Κόντογλου και τον Εγγονόπουλο. Από την Σχολή του Μονάχου ο Νικόλαος Γύζης (1842– 1901) έχει απεικονίσει την Παναγία με έναν ιδιαίτερα πνευματικό κι εντυπωσιακό τρόπο. Στο έργο του Παναγία με το Βρέφος διακρίνουμε μια δραματική όσο κι επιβλητική τονική ζωγραφική, που αποδίδει με αφαιρετικό πλην απόλυτο τρόπο την αλληγορική διαφορά σκότους - φωτός με αποτέλεσμα ένα εμβληματικό κι επιβλητικό έργο. Ακόμη πιο δυνατή είναι η «Προσκύνηση των Αγγέλων» του 1898 (αριστερά) όπου η Παναγία κάθεται στον θρόνο, ως Πλατυτέρα με ευδιάκριτο πίσω της τον Σταυρό του μαρτυρίου και δύο φωτεινούς Αγγέλους εκατέρωθεν. Η παρουσία του βρέφους-Χριστού ως θείο Φως καθώς κι ο ηττημένος όφις στο κάτω μέρος της σύνθεσης υπερτονίζουν την μυστικιστική ατμόσφαιρα, ενώ παράλληλα παραπέμπουν στην επιθυμία του Γύζη να αποτυπώσει τον θρίαμβο της Δευτέρας Παρουσίας. Ο Νικηφόρος Λύτρας (1832 – 1904), επίσης από την Σχολή του Μονάχου έχει φιλοτεχνήσει με κλασσικό Βυζαντινό τρόπο αλλά και κάποιες δυτικότροπες παραλλαγές την Παναγία Πλατυτέρα στο τέμπλο του ναού του Αγίου Γεωργίου στο Χαϊδάρι ...                    20ος αιώνας: Τι οδήγησε στην δυτική στροφή την εκκλησιαστική και κοσμική ζωγραφική; Η ελληνική τέχνη από τις αρχές του 20ου αι. μέχρι τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, χαρακτηρίζεται από μια επιρροή του μοντερνισμού κι αναμόχλευση θεμάτων σχετικών με την «παράδοση» και την ελληνικότητα. Η παράδοση είναι ακόμα ισχυρή αλλά υπερισχύει η ακαδημαϊκή τάση με πολλά δυτικότροπα στοιχεία. Από την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους παρατηρείται επίσης μία σημαντική αλλαγή στην εκκλησιαστική ζωγραφική συνεπώς και στα έργα των λόγιων ζωγράφων που υιοθετούν αντίστοιχα θέματα. Τα έργα των τελευταίων, αν και συνδιαλέγονται με τα εκκλησιαστικά δεν μπορούν να κριθούν μόνο με θεολογικά κριτήρια αλλά και με αισθητικά, εφόσον απευθύνονται σε ένα κοινό κοσμικό, εντός κι εκτός ναών. Μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αι. λίγοι ζωγράφοι ασχολήθηκαν συστηματικά με την ολική τοιχογράφηση ναών. Σημαντική αφετηρία αποτελούν οι τοιχογραφίες του Θείρσιου και των μαθητών του στην Σωτήρα του Λυκοδήμου τη δεκαετία του 1850. Ακολουθούν οι τοιχογραφίες του Χατζηγιαννόπουλου στη Χρυσοσπηλιώτισσα και στην Αγία Ειρήνη της οδού Αιόλου, η Ουρανία του Δημ. Βυζάντιου στο ναό Αγίου Ανδρέα Πατρών, η Ουρανία του Κ. Φανέλλη στην Παναγία της Άμφισσας κ.ά. Αργότερα παρατηρείται μία «έκρηξη» τοιχογράφησης των ναών με «κοσμική» τεχνοτροπία.. Οι εικόνες αυτές κινούνται στη μεταναζαρηνή τεχνοτροπία, στο πλαίσιο δηλαδή του ζωγραφικού ιδιώματος που διαμορφώθηκε στην Ελλάδα από τα μέσα του 19ου αι. με πρωτεργάτη τον Γερμανό ζωγράφο Λουδοβίκο Θείρσιο και τους επιγόνους του. Ο Θείρσιος, παρότι δίδαξε μόλις 3 χρόνια στο Σχολείο των Tεχνών απέκτησε μεγάλη επιρροή και καθιέρωσε σταδιακά το νέο εικονιστικό πρότυπο, που κράτησε περίπου έναν αιώνα με βασικούς εκπροσώπους τους: K. Φανέλλη, Λ. Θείρσιο, Σπ. Xατζηγιαννόπουλο και K. Aρτέμη. Ωστόσο, στην διάρκεια του Mεσοπολέμου και με την πεισματική εμπλοκή του Φώτη Kόντογλου τα δεδομένα άλλαξαν. Την αλλαγή αυτή, την λεγόμενη «επιστροφή στις ρίζες» είχε ήδη προλειάνει ο Νικ. Πολίτης κι ο Δημ. Πικιώνης. Η στροφή όμως της εκκλησιαστικής ζωγραφικής προς τις νεοαναγεννησιακές αντιλήψεις των Nαζαρηνών δεν οφειλόταν μόνο στο νέο εικονιστικό πρότυπο που ταίριαζε στον εξευρωπαϊσμό του νεοσύστατου ελληνικού κράτους αλλά και στο εμπόριο με την Ρωσία. Υιοθετήθηκαν επίσης κι άλλα εικονογραφικά Δυτικά πρότυπα, γνωστά ήδη από τον 19ο αι που συνδύασαν την ναζαρηνή απλότητα, με τον ρομαντισμό και τον νατουραλισμό ενώ υπήρχε μεταφορά προτύπων και από τη δυτικότροπη ρωσική τέχνη με κέντρο την Αγία Πετρούπολη. Η «αποσκίρτηση» της ίδιας της εκκλησιαστικής ζωγραφικής από την βυζαντινή παράδοση, έδωσε άλλοθι αλλά και επιτάχυνε την δυτικότροπη απεικόνιση της Παναγίας από τους κοσμικούς ζωγράφους οι οποίοι ούτως ή άλλως επηρεάζονταν πλέον από τα μοντερνιστικά κινήματα.                                                             Οι Νεοναζαρηνοί και το εμπόριο με την Ρωσία. Ενδιαφέρον εδώ παρουσιάζει η πρόσφατη μαρτυρία* του Παταπίου μοναχοῦ Καυσοκαλυβίτου, ο οποίος αναφέρει σχετικά.. «Τα εἰκονογραφικά ἐργαστήρια τῶν Καυσοκαλυβίων, ἀπό τά μέσα ἤδη τοῦ 19ου αἰ, ἀκολουθοῦν τίς γενικότερες τάσεις, καί προσανατολίζονται σταδιακά σέ δυτικότροπες ἐκφράσεις, παρασυρόμενα καί ἀπό τίς αἰσθητικές προτιμήσεις τῶν πολυπληθῶν ρώσων παραγγελιοδοτῶν, πού συνέρεαν τήν ἐποχή ἐκείνη στόν Ἄθωνα καί οἱ ὁποῖοι προτιμοῦσαν τήν οἰκεῖα σ᾿ αὐτούς ἀναγεννησιακή ρωσική ἐκκλησιαστική τέχνη. Ὁ ἁγιογραφικός οἶκος τῶν Ἰωασαφαίων, πού ἐγκαινιάζει τήν περίοδο αὐτή, γρήγορα θά ἐξελιχθεῖ σέ «Σχολή Ἁγιογραφίας» καθώς καί σέ πρότυπο ἁγιογραφικῆς τέχνης… Οἱ Ἰωασαφαῖοι δέν ακολουθούσαν τή βυζαντινή τεχνοτροπία. Ἡ ζωγραφική τους συνίστατο σέ μία ἄμεση ἀπομίμηση δυτικῶν προτύπων καί ζωγράφιζαν ἐλαιογραφίες μέ τό δυτικό φυσιοκρατικό καλλιτεχνικό ἰδίωμα καί ἰδίως ἐκεῖνο τῆς Ρωσοναζαρηνῆς λεγόμενης σχολῆς. Διακρίνεται ἀπό ἕνα ρεαλισμό, σχεδόν φωτογραφικό, ὅπως ἐπίσης καί ἀπό μία πολύ ἐπιμελημένη τεχνική.» Στο ίδιο κείμενο ο Πατάπιος αναφέρει μια επιστολή μοναχού που κατηγορεί ανοιχτά τους Ιωασαφαίους ότι το εμπόριο με τους Ρώσσους αλλοίωσε την τέχνη τους αλλά κι ένα ενδεικτικό περιστατικό με τον Κόντογλου: «Ὁ μακαριστός Φώτης Κόντογλου, πού ἐπισκεπτόταν τά Καυσοκαλύβια, παρακαλοῦσε θερμά τόν γέροντα Ζαχαρία Κανέλλη (1886-1963), ἐξαίρετο ἐκτελεστή τῆς ρωσοναζαρηνῆς τέχνης, νά ἀλλάξει τήν τεχνική του ἐπί τό παραδοσιακότερον, χωρίς ὅμως ἐπιτυχία. Γιά νά τόν πείσει μάλιστα ὅτι κι ἐκεῖνος μποροῦσε νά ζωγραφίζει φυσιοκρατικά, ἀλλά ὀφείλει κάποιος νά θυσιάζει τήν μεγάλη του δεξιοτεχνία πρός ὄφελος τῆς Παράδοσης, φιλοτέχνησε μία ἐλαιογραφία μέ τό πορτρέτο τοῦ μοναχοῦ Ζαχαρία, πού φυλάσσεται στήν καλύβη τῶν Ἀρχαγγέλων…   Χριστόφορος Αναστασάκης, Παναγία Ελεούσα,1885                              Το υβριδικό μοντέλο απεικόνισης της Παναγίας μέχρι τον μεσοπόλεμο. Όπως είναι γνωστό, ο Κόντογλου, όπως και ο Παρθένης αλλά κι ο Παπαλουκάς προσπάθησαν να αναβιώσουν την βυζαντινότροπη εκδοχή αγιογράφησης με ορισμένες ωστόσο αφαιρέσεις που τους επέβαλλε το συνεχώς ενισχυόμενο μοντερνιστικό ιδίωμα. Ακολούθησαν ο Εγγονόπουλος, ο Τσαρούχης κι ο Πεντζίκης. Ο Κων/νος Παρθένης (1878-1967) είναι ο πρώτος που τόλμησε να αναδείξει με ελευθερία στοιχεία βυζαντινού ιδιώματος το 1919 και μάλιστα σε έκθεση της Ομάδας Τέχνη στο Παρίσι κι αμέσως μετά στην αναδρομική του στο Ζάππειο το 1920. Ένα από τα πλέον βυζαντινότροπα έργα του είναι η Παναγία με Χριστό του 1917, που είναι ολιγοχρωματική, με έντονες τονικές αντιθέσεις και σχηματοποιημένη. Το ίδιο μοτίβο της Παναγίας, αποτυπωμένο στο μεγαλύτερο έργο του Οι Τρείς Μάγοι (1917) πιθανότατα χρησίμευσε αργότερα ως πρότυπο στον Παπαλουκά όταν ζωγράφισε την Κοίμηση της Θεοτόκου στην Μητρόπολη της Άμφισσας, δέκα χρόνια αργότερα. (Ο ίδιος ο Παρθένης έκανε αγιογραφίες, από την αρχή του 20ου αιώνα).. Ωστόσο, όπως σημειώνει ο Αντώνης Κωτίδης ** «Τα έργα που παρουσίαζε ο Παρθένης, με θρησκευτικά θέματα χωρίς να τα προορίζει για λατρευτικούς χώρους, με πιο αντιπροσωπευτικό το τρίπτυχο Τρείς Μάγοι, Θρήνος, Ανάσταση, όσο κι αν περιέχουν χαρακτηριστικά από την Βυζαντινή τέχνη, είναι στην ουσία πολύ πιο κοντά στην δυτική εικονογραφική παράδοση από ότι στην Ανατολική».. Κι αυτό είναι αλήθεια. Για παράδειγμα στον Θρήνο του 1917, η Παναγία εμφανίζεται ως κεντρική σχηματοποιημένη φιγούρα αλλά αποδίδεται ως μια κοινή γυναίκα, καθόλου ωραιοποιημένη, ενώ κυριαρχεί μια αναπάντεχη χρωματική παλέτα, παρμένη από τα ιμπρεσιονιστικά γαλαζοπράσινα του Σεζάν! Έχει βέβαια προηγηθεί ο γνωστός γαλάζιος Ευαγγελισμός του 1910 με τον Αρχάγγελο Γαβριήλ να αιωρείται παίζοντας λύρα αναγγέλλοντας στην Παρθένο τα νέα. Το 1918 ανατέθηκε στον Παρθένη η εικονογράφηση του Αγίου Αλεξάνδρου Παλαιού Φαλήρου. Έφτιαξε διάφορες εικόνες και στο κέντρο του νότιου τοίχου ζωγράφισε την Παναγία Μυρτιδιώτισσα, με κυματιστές μορφές αγγέλων γύρω της και διάφορους Άγιους. Έφτιαξε επίσης δύο έργα που συνθέτουν την παράσταση του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου: τον 'Αγγελο Ευαγγελιστή και την Παναγία του Ευαγγελισμού. Η νεωτερική απόδοση των μορφών που επέλεξε ο Παρθένης ξεσήκωσε την εποχή εκείνη θύελλα αντιδράσεων στο κοινό και τους εκκλησιαστικούς κύκλους.. Ο Παρθένης, έκανε μεταγενέστερα κι άλλες Παναγίες όπως την Παναγία με το θείο βρέφος, (1940-42), την απολύτως ελευθέρας αποδόσεως Παναγία με το βιβλίο(1930) αλλά και πολλούς Ευαγγελισμούς, που ήταν ένα προσφιλές του θέμα.                                                                                             Επιστροφή στις ρίζες Ο Φώτης Κόντογλου (1895- 1965), φίλος του Πικιώνη και του Παπαλουκά ήταν ο πλέον γνωστός δάσκαλος της νεοελληνικής ζωγραφικής που απέρριψε την Παρισινή πρωτοπορία την οποία γνώριζε πολύ καλά -αφού έζησε από το 1915 ως το 1919 στο Παρίσι- και καθοδήγησε μια ολόκληρη γενιά προς μια επιστροφή στην Βυζαντινότροπη παράδοση.   Μαθητές του Κόντογλου ήταν ο Γιάννης Τσαρούχης κι ο Νίκος Εγγονόπουλος (1907-1985).Ο τελευταίος γράφει για αυτόν πως «Ήταν ένας μεγάλος δάσκαλος Ελληνισμού και Βυζαντινής ζωγραφικής. Η Βυζαντινή ζωγραφική, σε τελευταία ανάλυση είναι η Ελληνική ζωγραφική». Ο Εγγονόπουλος έκανε βυζαντινότροπες Παναγίες στο ύφος σχεδόν του Κόντογλου αλλά που δεν είχαν την ίδια λάμψη και αμεσότητα.                                                                                  Ολιγότερο πιστός ο Γιάννης Τσαρούχης (1910- 1989) γράφει: «Ο Σεζάν ήταν απαγορευμένος σε τούτο το μοναστήρι (το ατελιέ του Κόντογλου). Όμως ο Γκρέκο κι ο Μιχαήλ Άγγελος ήταν σε τιμή.. Την εποχή εκείνη χρειαζότανε φοβερό κουράγιο για να κάνεις αυτά που έκανε ο Κόντογλου. Η επιστροφή στην παράδοση ήταν κάτι το παρακινδυνευμένο. Χρειαζόταν η απελπισία του πρόσφυγα κι η δύναμη που δίνει η απελπισία για να πας αντίθετα στην Αττική ωραιοπάθεια.. Πολλά ειπώθηκαν για την αποχώρησή μου από το εργαστήριό του. Άλλοι με είπαν Ιούδα -ίσως κι ο ίδιος ο Κόντογλου - κι άλλοι έξυπνο που γλύτωσα από τη μεσαιωνική ανοησία. Η αλήθεια ήταν αλλού. ». Ο Τσαρούχης κρατάει το εικονιστικό μεταβυζαντινό πρότυπο, πολύ περισσότερο από τον Παρθένη, αλλά αυτοσχεδιάζει στο χρώμα. Ο Κόντογλου, στην εκκλησιαστική ζωγραφική συνεχίζει τη μεταβυζαντινή παράδοση, χωρίς αποκλίσεις. Με τους μαθητές του δημιούργησε μεγάλο αριθμό εικόνων κι έντυσε με τοιχογραφίες του δεκαπέντε περίπου ναούς. Μεταξύ αυτών, ο βυζαντινός ναός της Καπνικαρέας, ο Άγιος Ανδρέας στα Κάτω Πατήσια (1950), ο Άγιος Χαράλαμπος στο Πεδίον του Άρεως (1954), ο Άγιος Γεώργιος στην Κυψέλη (1954) κ.ά. Ο Σπύρος Παπαλουκάς (1892- 1957) ήταν η φυσιογνωμία της νεοελληνικής ζωγραφικής που επηρέασε καταλυτικά την γενιά του ΄30. Παρότι στενός φίλος με τον Κόντογλου (μαζί σπούδασαν στην Σχολή Καλών Τεχνών και πήγαν στο Παρίσι) η στάση τους απέναντι στην παράδοση ήταν διαφορετική. Ο Παπαλουκάς εκκινεί από το παρόν και την σύγχρονη τέχνη και αφομοιώνει ή διυλίζει μέσα σ’ αυτά την παράδοση. Στη παρακάτω σπάνια φωτογραφία ο Σπύρος Παπαλουκάς κάθεται μπροστά σε ένα ανθίβολο του μέσα στο Μητροπολιτικό Ναό της Άμφισσας.   Το 1927-1932 αγιογράφησε την Μητρόπολη της Άμφισσας που είχε αρχικά αγιογραφήσει ο Ναζαρηνός Φανέλλης το 1869. Η συνέχιση της αγιογράφησης, εντασσόταν στα πρώιμα εγχειρήματα ανανέωσης της μεταβυζαντινής εικονογραφίας. Εκεί φιλοτέχνησε δύο Ευαγγελισμούς ενώ στα δυτικά του ναού ζωγράφισε την Kοίμηση της Θεοτόκου. Στην αψίδα του ιερού κυριαρχεί η μνημειακή μορφή της Πλατυτέρας. Οι μορφές είναι βυζαντινότροπες, πολύ σχηματικές, απλουστευμένες, σχεδόν σκιτσαρισμένες, με πολύ σκοτεινούς τόνους. Μοντερνισμός και Βυζάντιο συνδιαλέγονται αρμονικότατα με τον γαλήνιο, πράο, εσωτερικό τρόπο που αποπνέουν όλα τα μαγικά έργα του Παπαλουκά και ιδιαίτερα εκείνα που ζωγράφισε στο Άγιον Όρος. Αποτελούν το προοίμιο για τα τελευταία έργα του που έχουν σχεδόν την ίδια αφαιρετική κατάληξη με εκείνα του Παρθένη. Μεταβάλλονται ουσιαστικά σε απελευθερωμένα σχέδια, σε λιτά, τρυφερά σκίτσα. Οι φιγούρες είναι ψιλόλιγνες, κι αποπνέουν άρωμα Παρθένη.   Ο Πολύκλειτος Ρέγκος (1903- 1984) επονομαζόμενος και «νεοβυζαντινός» έχει επίσης αγιογραφήσει πολλούς ναούς κι είχε μακρά σχέση με το Άγιον όρος όπως κι ο πολύ ιδιαίτερος Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, (ο οποίος κατείχε το ρεκόρ των 94 επισκέψεων στο Άγιον Όρος). Εδώ ένα έργο του..   Πιο λαϊκές και πιο βυζαντινότροπες αναπαραστάσεις από του Παπαλουκά φιλοτέχνησε κι ο Σπύρος Βασιλείου στον ναό Διονυσίου Αρεοπαγίτου Αθηνών το 1936. Άλλοι ζωγράφοι, όπως ο Αγήνορας Αστεριάδης, ο Ξυδιάς, ο Ράλλης Κοψίδης κλπ, ζωγράφισαν κι αυτοί την Παναγία με τον δικό τους ξεχωριστό τρόπο..   Αριστερά: Το εξώφυλλο του αφιερώματος της Καθημερινής, Έργο του Χρ. Μποκόρου *Το κείμενο για την σκήτη Καυσοκαλυβίων δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Γρηγόριος Παλαμᾶς 839 (2011), σ. 195-206. **Α. Κωτίδης, Μοντερνισμός και «Παράδοση» στην Ελληνική τέχνη του μεσοπολέμου, σ.226

Η Κύπρος, η νέα Ύβρις, κι ο Ευαγγελισμός του Νίκου Χαραλαμπίδη..

Της Βασιλίκας Σαριλάκη Η οικονομική κατάρρευση της Κύπρου είναι ένα ακόμη τραύμα που έρχεται να προστεθεί στον Ελληνισμό.  Το πολύπαθο νησί ζει ξανά μέρες ζοφερές, ελπίζοντας σ’ ένα θαύμα.. Διάλεξα ένα εξαιρετικό, αιρετικό έργο, μιας ανατρεπτικής σημειολογίας, που συμπλέκει με απροσδόκητο τρόπο την πολιτική με τον νόστο και τον Ευαγγελισμό.  Η εικόνα αυτή, –ισοδύναμη με μια σιωπηλή ευχή - τόσο λιτή, αλλά και τόσο συμπυκνωμένη, στην δική μου συνείδηση αποτελεί ένα συμβολικό «οικόσημο» όλου του έργου του Κύπριου Νίκου Χαραλαμπίδη. Αποτελεί μια βαθύτερη διατύπωση ηθικού χρέους  για τον ίδιο, κάτι σαν σημαία, έναν υποδόριο κινητήριο μοχλό του έργου του που ξετυλίγεται με τόσο διαφορετικές και τολμηρές μορφές.. Το έργο εκτίθεται μέχρι τέλη Οκτωβρίου στην έκθεση Exercises on Democracy στο Open C.A.S.E 303 στην Κηφισιά στα πλαίσια της The White House Biennial * που οργανώνει ο καλλιτέχνης μαζί με άλλους..                                                                          * * * * * * * * * * * * * * *    Τα έργα του Χαραλαμπίδη, εκτός από την χαρισματική τους αύρα και την παραδοξολογία που τα διακρίνει στηρίζονται συχνά σε πολλά συμπαραδηλούμενα προορισμένα για ευφυείς “παίκτες”. Οι πίστες ανάγνωσής τους είναι πολλαπλές, τα ερεθίσματα αντιθετικά και πολλές μικροπαγίδες, χαρωπές ίντριγκες και καινοτόμες ιδέες περιμένουν τον θεατή για να τον εκπλήξουν.. Τα έργα του, είναι όχι απλώς εννοιακά ή επινοημένα αλλά “σκηνοθετημένα” στην λεπτομέρεια, σαν καλοστημένες παγίδες! Διάλεξα αυτό το “ιερό” έργο για να δει κανείς πώς μπορεί κανείς να θρυμματίσει μια κλασσική σημειολογία δίνοντας το δικό του νόημα σε μια καθιερωμένη φόρμα αιώνων.. Σπάζοντας τους κώδικες.  «Είναι πολύ καλό και παράξενο, πολύ παράξενο έργο» μου έγνεψε κάποτε χαμηλόφωνα ο μεγάλος Ισπανός γλύπτης Juan Munoz – που χάθηκε πρόωρα - κοιτάζοντας επίμονα τον «Ευαγγελισμό» του Χαραλαμπίδη στα χέρια μου.. «Χρειάζομαι όμως χρόνο για να μπω μέσα σ’ αυτό το έργο» πρόσθεσε.. Είχαμε κανονίσει συνέντευξη και καθώς γνωριζόμαστε από παλιότερα του είχα πάει να δει αυτό το ωραίο χαρακτικό μαζί με κάποια άλλα έργα Ελλήνων καλλιτεχνών.. Πράγματι, πρόκειται για ένα έργο εμβληματικό, όσο κι αινιγματικό, τυλιγμένο με μια περίεργη μεταφυσική αύρα που προκαλεί σε στοχασμό. Έχει μια τρυφερότητα, αλλά κι αυτό, όπως άλλα έργα του Χαραλαμπίδη κρύβει πολλές παραπλανήσεις και μυστικά. Μετά την πρώτη αόριστη γοητεία του, σύντομα συνειδητοποιείς πως "κάτι σοβαρότερο συμβαίνει εδώ".. Δεν πρόκειται καθόλου για μια ευχάριστη ή ανέξοδη πόζα μορφών η μια νεκρή τυπολογία όπως μας συνήθιζαν οι παλαιοί Ευαγγελισμοί (πλην του τελευταίου του El Greco) αν και θυμίζει επιρροές απο την στατικότητα των Ευαγγελισμών του Pierro Della Francesca και την λιτότητα του παρακάτω Ευαγγελισμού του Fra Angelico, ενός Fresco στην εκκλησία του Αγίου Μάρκου στην Φλωρεντία. Παρ΄όλες τις ενδεχόμενες αναφορές πρόκειται ωστόσο για ένα σύγχρονο, ευφυές, απερίσπαστο και σαφώς καινοτόμο βλέμμα... Που μοιράζει συμβολικούς ρόλους, φοράει μάσκες, δραματουργεί με ιδιοπάθεια, ανατρέπει καθιερωμένες λογικές, κοινολογεί μυστικά ή αντίθετα προβαίνει σε συνειδητές αποκρύψεις ως παρακαταθήκη για το μέλλον! O Ευαγγελισμός του Χαραλαμπίδη, που φιλοτέχνησε πριν πολλά χρόνια,  σπάει κάθε όριο εικονολογίας του διαχρονικού αυτού θέματος κι ανοίγει ένα καινοτόμο κεφάλαιο, έναν άλλο κώδικα επικοινωνίας. Close up. Ας παρατηρήσουμε τον Ευαγγελισμό του Χαραλαμπίδη από κοντά.. για να δούμε καταρχήν τι προσπαθεί να μας δείξει ο ζωγράφος.. Μια κοπέλα,ανασηκωμένη σ' ένα λιτό κρεβάτι, φωτίζει μ' ένα σπίρτο ένα ορεινό, αμφιθεατρικό χωριό της Κύπρου που έχει “απιθωθεί” μ΄ έναν μαγικό τρόπο σ΄ ένα τεράστιο σεντόνι. Η γυναίκα είναι μια καθημερινή γυναίκα και καθόλου ωραιοποιημένη όπως μας έχουν συνηθίσει οι συνήθεις αναπαραστάσεις της Παρθένου. Η πόλη που κοιτάζει η γυναίκα είναι η γενέθλια πόλη της.. Ο Αρχάγγελος, δεξιά, ( που αντί για φτερά φέρει ένα ταξιδιωτικό σακίδιο στην πλάτη ) της προτάσσει έναν αναμμένο φακό ομίχλης... Εμφανίζεται πάνω σε ένα συννεφάκι κι ενώ κουβαλάει το φώς ο ίδιος έχει δεμένα μάτια και δεν βλέπει!. Αριστερά μια καρέκλα καφενείου μ' ένα σπιτάκι από πάνω και μια μικρή γατούλα, παραστέκει ως μάρτυρας της σκηνής (ένας βουβός ηθοποιός) ενώ ένα σχοινί συνδέει την καρέκλα με το σεντόνι που κουβαλάει την πόλη... Ο τίτλος του έργου "Flaunt your sexuality" (επέδειξε την σεξουαλικότητά σου) κάνει μια πρώτη, φροϋδική εισαγωγή στο έργο.. Η χαρακτική εικόνα πλαισιώνεται με μια ατμόσφαιρα μεταφυσικής παραδοξότητας παρόμοιας με των έργων του Max Ernst αν και διατηρεί την γαλήνη της βυζαντινής μυστικής εικόνας. Η παράσταση, αρχίζει να ανασαλεύει ωστόσο ενόσω αφουγκράζεσαι το έργο... Το ιερό τρίγωνο κι η Ύβρις. Το ισοσκελές "ιερό τρίγωνο" της σύνθεσης (αλληγορία του θείου στην Αναγέννηση) οδηγεί στην κορυφή, στο όρος που φιλοξενεί το προστατευμένο χωριό, που δεσπόζει στην εικόνα. Είναι το εγκλωβισμένο χωριό Πενταδάκτυλος, σύμβολο της Κατοχής στην Κύπρο.   Σ' αυτό το μέρος, οι Τούρκοι έχουν απλώσει προκλητικά την μεγαλύτερη σημαία του κόσμου. Το όρος, παραπέμπει επίσης στην περιβόητη δράση "Θέλω να δω τα βουνά μου" του Beuys αλλά και στην έννοια του Νόστου. Tόσο η “Παρθένος” όσο κι ο “άγγελος” φωτίζουν μαζί το χωριό.. Κοιτάζοντας κανείς προσεκτικά διαπιστώνει πως το χωριό «εγκυμονείται» στο σεντόνι το οποίο έχει το σχήμα μήτρας. Ο νόστος και η μνήμη συμβολίζονται εδώ με το δέσιμο του σχοινιού - ομφάλιου λώρου με την μήτρα-σεντόνι.    Ο τρόπος που ο ομφάλιος λώρος έχει τυλιχτεί στην καρέκλα θυμίζει τον μοχλό των πηγαδιών. Η λαϊκή καρέκλα συμβολίζει το υπομόχλιο της μνήμης. Όταν η μνήμη «ξυπνήσει» θα τραβήξει το σχοινί του «ομφάλιου λώρου» και η εικόνα θα «ανατραπεί» συμβολικά καθώς θα έρθει η Απελευθέρωση! Πρός το παρόν κάθεται εκεί ήσυχα ένα σπιτάκι και μαζί μια σπιτόγατα..  Φροϋδική ανάλυση. Θα μπορούσε βέβαια κανείς να δεί κι ένα φρουδικότερο επίπεδο..Το βουνό θα μπορούσε να είναι φαλλικό σύμβολο ειδικά τοποθετημένο στο σεντόνι-μήτρα και καθώς πρόκειται για εικόνα Ευαγγελισμού μιας Παρθένου βλέπει εδώ κανείς και μια πιο σαρδόνια εκδοχή του τι ρόλο ενδέχεται να παίζει ο Άγγελος στον συγκεκριμένο Ευαγγελισμό! Η όλη εικόνα στηρίζεται φυσικά στην κλασσική συμβολιστική χρήση των ιερών τριγώνων, όπως γινόταν σε όλες τις εποχές αφού το τρίγωνο συμβολίζει ως γνωστόν το πνεύμα. Εδώ το τρίγωνο έχει αιχμή το όρος, το οποίο και πάλι συμβολίζει την πνευματική προσπάθεια. Αρκεί να φέρουμε στον νού μας στον λόφο της Σταύρωσης, το όρος της Γεσθημανής, το όρος όπου ο Σίσσυφος ανεβάζει την πέτρα και ξανακυλάει και την ξαναανεβάζει κλπ.. Το άρωμα του Beuys. Ο Άγγελος, πάλι, ως νομάς φέρει ένα σακίδιο, σαν εκείνο του Beuys που κουβαλούσε πάντοτε μαζί του, συμβολίζοντας το άχθος του πόνου (ο φέρων τας αμαρτίας του κόσμου). Εδώ φαίνεται καθαρά το σακίδιο του και η μαγκούρα του.. Το σακίδιο, που στο  μνημόσυνο-performance για τον  Maciunas, τον ιδρυτή του Fluxus, φόραγε ο Beuys “για να τον εμποδίζει καθώς έπαιζε πιάνο”.. Απέναντί του καθόταν κι έπαιζε πιάνο επίσης ο Nam June Paik..         O Άγγελος του Χαραλαμπίδη παρουσιάζεται με δυο μικρά φτερά στο κεφάλι, ως περιπλανώμενος Ερμής. Παράπλευρη αναφορά γίνεται και στον Περιπλανώμενο Ιουδαίο, από τον οποίο εμπνεύστηκε ένα έργο του ο Courbet. Ο άγγελος αντίθετα από τους αέρινους, ανάλαφρους αγγέλους των Ευαγγελισμών όπου ανεμίζουν τα φορέματά τους είναι βαρυφορτωμένος..Βαρυφορτωμένος μνήμες; Ένας νομάς, έκπατρις; Ναί..Κουβαλάει ακόμα και μινιατούρα από το σπίτι του! Ο Άγγελος είναι ο ίδιος ο καλλιτέχνης.. έκπατρις κι αυτός.. Παρατηρώντας ακόμη καλύτερα, διαπιστώνει κανείς, ότι ο Αγγελος είναι η ίδια μορφή με την Παρθένο! Πρόκειται στην ουσία για μια ταυτοπροσωπία ή καλύτερα για αυτό που με ψυχολογικούς όρους ονομάζουμε «μετατόπιση» ρόλων του ίδιου προσώπου. Της προτείνει έναν φανό ομίχλης παραινώντας την να εκφράσει έκδηλα την σεξουαλικότητά της, αντί να φωτίζει ντροπαλά, στην μνήμη της, το χωριό που νοσταλγεί. Ο Άγγελος ως ο αρσενικός animus της γυναίκας την καλεί στην ουσία σε μια στάση αναίρεσης της παθητικής της στάσης και σε ανάληψη δράσης. Μοιάζει με την αιφνιδιαστική εισβολή ενός αντάρτη, με περιβολή εκστρατείας που αιφνιδιάζει την «Παρθένο» με την σχεδόν punk υπόστασή του. Τον κρίνο έχει υποκαταστήσει ο φανός. Σε μια μεταγενέστερη εκδοχή ο άγγελος έχει δεμένα τα μάτια. Έτσι το έργο αποκτά πλέον ένα νέο σημείο-διελκυστίνδα, την τραγική διάσταση ενός ώριμου Αγγέλου-Οιδίποδα που μεταφέρει το μονάκριβο φως, εκείνο ακριβώς που στερείται ή πάλι ο άγγελος Οιδίποδας στην πραγματικότητα δεν γνωρίζει! Έν είδε ότι ουδέν οίδε! .Σ’ αυτήν την εκδοχή ο Ευαγγελισμός αποκτά μια σαφέστερη υπαρξιακή υπόσταση που μιλάει πλέον για την "φώτιση" της ύπαρξης και την έγερση της συνείδησης. Η εικόνα πλουτίζει απ΄ την φτώχεια της..Αλλά και πάλι, ενώ το έργο αγγίζει το νόημα του υψηλού, καμουφλάρεται με το ένδυμα μιας αλλοτινής arte povera, αλλά και του καρτούν, μιας δηλαδή "χαμηλότερης" κουλτούρας, προορισμένης για μαζική κατανάλωση.. Άλλωστε το τύπωμα του έργου σε χαρτί και το μοίρασμά του όπως έγινε μεταγενέστερα, μπορεί να παραπέμπει στο μοίρασμα προκηρύξεων στον λαό που την εποχή του πολύγραφου διέθεταν συχνά και απλές χαρακτικές φιγούρες.. Η ανατύπωση πάλι σε μεγάλο πανό που μπορεί να ιδωθεί και ως σημαία, επαναλαμβάνει το κεντρικό θέμα (την τυλιγμένη πόλη σ΄ ένα σεντόνι) στην πραγματικότητα αυτήν την φορά.. Η εικόνα πλουτίζει απ’ την φτώχεια της, αρκείται στην ισορροπία του χρεώδους.... Γι΄ άλλη μια φορά ο Χαραλαμπίδης με την εξαιρετική του ιδιοφυία, απαντάει, ανεβάζοντας το επίπεδο της αντιπαράθεσης, ανεβάζοντας το επίπεδο του διαλόγου. Μετατρέπει την λιθογραφία σε γιγαντοαφίσσα δρόμου που με το κλασσικίζoν ύφος της σαρκάζει τις δήθεν αβανγκαρντίστικες διαφημιστικές επιφοιτήσεις στυλ Benetton. Αλλά πάνω απ΄ όλα, λές κι από πρόκληση της μοίρας η «σημαία» του Ευαγγελισμού του Χαραλαμπίδη, βρίσκεται εκεί, στην Κύπρο αναρτημένη για να υπενθυμίζει με άσβεστο τρόπο την μακρόχρονη Ύβρη, τον Μεγάλο Νόστο της Πατρίδας αλλά και της ψυχής.. Ως όφειλε.. * http://www.whitehousebiennial.com/home

4η Biennale Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, Συνέντευξη με την Αdelina von Fürstenberg..

Η φετινή, 4η μπιενάλε Θεσ/νίκης θα είναι ακόμη μεγαλύτερη από την προηγούμενη κι είναι φυσικά η σημαντικότερη της χώρας..Έχει τον γενικό τίτλο “ Παλιές Διασταυρώσεις - Make it New”  και διατηρεί την ίδια  γεωγραφική, κοινωνική και πολιτισμική αναφορά  στην Μεσόγειο, ύστερα από απόφαση του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης που την διοργανώνει. Στόχος είναι να στραφεί η προσοχή του διεθνούς κοινού στις δραματικές αλλαγές που έχουν συμβεί τα τελευταία χρόνια στις Μεσογειακές χώρες. Έτσι από τις 18 Σεπτεμβρίου 2013 μέχρι τις 31 Ιανουαρίου 2014 η συμπρωτεύουσα θα κατακλυστεί από εκθέσεις, δράσεις σε μουσειακούς και δημόσιους χώρους, εγκαταστάσεις, performances, εργαστήρια, συνέδρια, εκπαιδευτικά προγράμματα και ξεναγήσεις. Η φετινή διοργάνωση είναι πολύ πλούσια σε εκθέσεις μετά την συνεργασία της γνωστής Κίνησης των 5 Μουσείων Θεσσαλονίκης (Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού, Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών του ΑΠΘ), τη στήριξη του Δήμου Θεσσαλονίκης και τη συνεργασία άλλων πολιτιστικών, εκπαιδευτικών φορέων, ινστιτούτων και ιδρυμάτων. Στην κεντρική έκθεση, συμμετέχουν πάνω από 50 καλλιτέχνες από 25 χώρες, ξεκινώντας από την Βραζιλία και την Κούβα και φτάνοντας ως το Ιράν και την Ινδία. Η Ελληνική συμμετοχή περιλαμβάνει 11 καλλιτέχνες. . Διευθύντρια  της 4ης Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης είναι η Κατερίνα Κοσκινά, πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Κρατικού Μουσείου σύγχρονης τέχνης, επιμελήτρια κι  ιστορικός τέχνης. Επικεφαλής επιμελήτρια της  κύριας έκθεσης της Μπιενάλε που έχει τίτλο «Παντού αλλά τώρα» είναι η Αdelina von Fürstenberg, ανεξάρτητη επιμελήτρια και παραγωγός ταινιών, πρόεδρος της διεθνούς οργάνωσης “Τέχνη για τον κόσμο”.  Το Art noise  έκανε μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση μαζί της...                                                                                                                                         Συνέντευξη: Βασιλίκα Σαριλάκη  Βασιλίκα Σαριλάκη: Adelina, πες μας τί χαρακτηρίζει αυτήν την Biennale και ποιά είναι η δική σου συμβολή; Και ως επιμελήτρια της κεντρικής έκθεσης ποιά θέματα θίγεις; Αdelina von Fürstenberg : Αυτή η έκθεση στην πραγματικότητα αντανακλά το ιδιαίτερο ενδιαφέρον μου για τα Μεσογειακά ζητήματα. Η Μεσόγειος τις τελευταίες δεκαετίες γέμισε βία, πολέμους, μόλυνση και κάθε είδους καταστροφές..Έτσι για μένα, η Μεσόγειος θάλασσα δεν είναι μόνον ωραίες, ηλιόλουστες παραλίες, αλλά σημαίνει επίσης νεκρά σώματα, μόλυνση και δραματικές καταστάσεις. Δεν μπορούμε να το αποφύγουμε αυτό, πρέπει να το αντιμετωπίσουμε. Αυτό που ήθελα από τους καλλιτέχνες που συμμετέχουν στην έκθεση και αυτό που τους ζήτησα ήταν να πουν την αλήθεια. Όλοι δεσμεύτηκαν να δείξουν την πραγματικότητα, γιατί για μένα η σύγχρονη τέχνη είναι ενδιαφέρουσα μόνον όταν προσεγγίζει και ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα του κόσμου των ανθρώπων – κι όχι μόνο στην αισθητική της αγοράς τέχνης, των φεστιβάλ τέχνης, των επιχειρήσεων, κ.λ. π. Η τέχνη μπορεί να επικοινωνήσει πολλές και σημαντικές αξίες.  Β. Σ. Φυσικά μπορεί κι αυτό είναι πολύ ευπροσήγορο... Στον κατάλογο αναφέρεις την οικονομική κρίση που διάγουμε ενώ γίνεται αυτή η Μπιενάλε. Λες: «Τα τελευταία χρόνια επίσης αντιμετωπίζουμε βαριές οικονομικές κρίσεις, καθώς και κρίσεις ταυτότητας, σε όλες τις περιοχές της Μεσογείου»... A. F. Ναι..   Β. Σ. Επομένως ποιές είναι οι επιδιώξεις σου για αυτήν την έκθεση; Πρόκειται για μια έκθεση που υποδηλώνει κάτι σχετικά με την σημερινή μας κατάσταση; Κάτι που μπορεί να μας αλλάξει την κατεύθυνση ή να ανοίξει τα μάτια των ανθρώπων, ώστε να δουν με ένα νέο τρόπο τα πράγματα; Ή απλά θέλεις να υπενθυμίσεις στην σύγχρονη Ευρωπαϊκή κουλτούρα κάτι που ενδεχομένως της ξεφεύγει, δηλαδή την Μεσογειακή συνθήκη; A. F. Στην πραγματικότητα, δουλεύω δεκαέξι χρόνια για έναν οργανισμό που ονομάζεται "Η Τέχνη του κόσμου", που είναι μια οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων που συνεργάζεται με σύγχρονους καλλιτέχνες και μέσα από την σύγχρονη τέχνη αποκαλύπτει τα θετικά και αρνητικά πράγματα που συμβαίνουν στις ανθρώπινες αξίες. Ως εκ τούτου, στο πλαίσιο αυτό θέλω πραγματικά το κοινό που θα επισκεφθεί  αυτήν την  Μπιενάλε να έρθει σε επαφή με τον κόσμο των καλλιτεχνών και να αναπτύξει μια βαθύτερη συνειδητοποίηση της κατάστασης σήμερα. Έγραψα το κείμενο του καταλόγου πριν από έξι μήνες και σήμερα η κατάσταση είναι ακόμη χειρότερη – η οικονομική κρίση στην Ελλάδα είναι ακόμη πιο σκληρή, υπάρχει έλλειψη ελευθερίας και βία στην Τουρκία και την Συρία ενώ η κατάσταση ειδικά στην Ανατολική Μεσόγειο έχει χειροτερέψει. Η Biennale της Θεσ/νίκης μπορεί να μιλήσει ανοιχτά για αυτά τα ζητήματα, πρώτα απ όλα γιατί η Ελλάδα είναι μια Ευρωπαϊκή χώρα που διαθέτει ελευθερία έκφρασης αλλά και γιατί είναι μια χώρα που βρίσκεται μεν σε κρίση αλλά που δεν είναι η μόνη χώρα που έχει κρίση στην Ευρώπη.. Κι έτσι, η έννοια της Μεσογείου σήμερα έχει διευρυνθεί κι έχει γίνει πιο καθολική, πιο διεθνής. Ως εκ τούτου, οι άνθρωποι μπορούν να καταλάβουν ότι ο στόχος μας δεν είναι να προωθήσουμε αυτόν ή εκείνον τον καλλιτέχνη αλλά να επικοινωνήσουμε κάποια μηνύματα. Β. Σ. Έχεις επίσης αναφέρει στον κατάλογο ότι: «Όλοι γνωρίζουμε ότι η Μεσόγειος είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια γεωγραφική αναφορά. Είναι ένα αμάλγαμα λαών, πολιτισμών και νοοτροπιών, είναι μια ανοιχτή θύρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης, ένα σημείο συνάντησης των τριών ηπείρων, Αφρικής, Ασίας και Ευρώπης." Αυτό είναι σωστό. Αλλά μπορούν όντως οι Μπιενάλε — είτε διεξάγονται στην Βενετία, την Θεσσαλονίκη ή την Τζακάρτα — να συνεισφέρουν σοβαρά σε μια αίσθηση μεγαλύτερης κατανόησης και διασύνδεσης μεταξύ των διαφόρων πολιτισμών ώστε να κάνουν την διαφορά;                                                                A. F. Ναι, μπορούν, υπό τον όρο ότι η επικοινωνία θα γίνεται σωστά.. Αν η επικοινωνία δεν αφοσιώνεται αποκλειστικά και μόνο στην αγορά τέχνης, ή στον κόσμο των τριών - τεσσάρων συλλεκτών, ή σε τρεις-τέσσερις επιμελητές ή φιλότεχνους. Ναι, γιατί όταν η επικοινωνία είναι ανοικτή σε ένα ευρύτερο κοινό, η τέχνη μπορεί να παίξει έναν σημαντικό ρόλο στην ενημέρωση των ανθρώπων σχετικά με το τι συμβαίνει, και μπορεί να εξηγήσει τα πράγματα με άλλο τρόπο. Γιατί οι πολιτικοί δεν μπορούν να πουν πάντα τα πράγματα που μπορούν οι καλλιτέχνες . Οι καλλιτέχνες έχουν έναν τρόπο να εκφράζονται που μπορεί να προσφέρει μια ευρύτερη θεώρηση των προβλημάτων. . Για παράδειγμα παρατήρησε κάτι παράξενο που συμβαίνει τώρα στην Τουρκία.. Ο Tayip Erdogan κάνει συνεχώς κριτική σε μερικούς καλλιτέχνες ακριβώς γιατί αυτοί οι καλλιτέχνες παλεύουν πραγματικά για την πολιτική ελευθερία.                                                          Οι μεγάλες Biennle και το Hollywood Β. Σ. Ναί.. Και οι New York Times  έγραψαν σχετικά με την φετινή Biennale  Βενετίας πως “Ο κος Gioni ανακάτεψε την υψηλή κουλτούρα με την χαμηλή, τους παλιούς καταξιωμένους με τους αυτοδίδακτους καλλιτέχνες και κάποια outsiders”. Κι έτσι δεν χρειάστηκε να δούμε όλο τους ίδιους και τους ίδιους διάσημους αστέρες. Τι γνώμη έχεις για αυτό; Μήπως βρισκόμαστε στο μεταίχμιο μιας κατάστασης όπου είναι δυνατή η απομάκρυνσή μας από το γνώριμό μας star system; A. F. Ναι. Ξέρεις, θα πρέπει να πάρουμε ως παράδειγμα τον κινηματογράφο. Υπάρχουν δύο τύποι κινηματογράφου. Υπάρχει ο εμπορικός κινηματογράφος αλλά υπάρχουν και οι ανεξάρτητοι κινηματογραφιστές. . Έτσι σήμερα, όλο και περισσότερο κατά την γνώμη μου, οι μεγάλες μπιενάλε όπως αυτή της Βενετίας που είναι παρόμοιες με τις μεγάλες εκθέσεις τέχνης όπως της Βασιλείας, λειτουργούν στην πραγματικότητα σαν τον σκηνοθέτη Spielberg, ξέρετε.. βάζουν Jeff Koons, ή οτιδήποτε άλλο. .  Damien Hirst, Cattelan. Βρίσκονται σε μια κατηγορία ανάλογη με τους κινηματογραφιστές τύπου Spielberg: εμπορικοί, δηλ. “Hollywood”. Έπειτα έχουμε τους ανεξάρτητους κινηματογραφιστές που ονομάζουν το σινεμά  ERF (που σημαίνει Πειραματική Σκέψη). Αυτοί, παράγουν επίσης πολύ υψηλής ποιότητας έργο αλλά δεν συμμετέχουν πάντοτε σε μια Μπιενάλε A κλάσεως όπως η Βενετία. Έτσι, η Μπιενάλε της Θεσσαλονίκης μπορεί να παίξει έναν σημαντικό ρόλο. Κι αυτό επειδή οι 52 καλλιτέχνες της βασικής έκθεσης που έχουν κληθεί να συμμετέχουν είναι σημαντικοί αν και λιγότερο επώνυμοι, αν εξαιρέσουμε βέβαια την Marina Abramovic, που είναι πολύ γνωστή , η οποία όμως συμμετέχει στην έκθεση με ένα ειδικό έργο που έχω επιλέξει... Β. Σ.  Και το οποίο είναι διαφορετικό από την τελευταία της δουλειά.. A. F. Ναι.. Αυτό το έργο το είχα παραγγείλει για τα 60ά γενέθλια του Οργανισμού Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων…Αναφέρεται στα παιδιά των στρατιωτών…                                                     Από το τοπικό είναι που αναδύεται το παγκόσμιο.. Β. Σ. Θα  ήθελα να σε ρωτήσω…Πιστεύεις ότι έχει ακόμα νόημα να μιλάμε για εθνική τέχνη σήμερα ή όχι; Έχει νόημα να λέμε ότι αυτός είναι Έλληνας καλλιτέχνης ή Γάλλος κι αυτό να τον προσδιορίζει σε έναν τόσο παγκοσμιοποιημένο κόσμο; Ή ακριβώς επειδή είναι τόσο παγκοσμιοποιημένος πρέπει να δώσουμε έμφαση στο εθνικό; A. F. Αυτή είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ερώτηση. Πιστεύω πως είναι από το τοπικό που αναδύεται το παγκόσμιο. Από τις ρίζες. Έτσι είναι σημαντικό να υποστηριχθεί ο καλλιτέχνης αρχικά στη ίδια την χώρα του. Αλλά, το να δημιουργήσεις έναν εθνικό καλλιτέχνη είναι ένα πολύ μεγάλο λάθος, διότι με αυτό τον τρόπο ο καλλιτέχνης θα «πεθάνει» - επειδή η γλώσσα της τέχνης είναι παγκόσμια. Γι ' αυτό κι ο καλλιτέχνης αξίζει να υποστηριχθεί στο δικό του περιβάλλον, αλλά εφόσον η γλώσσα της τέχνης είναι παγκόσμια οφείλει  να πάει παντού. Έτσι η λέξη εθνικός είναι εντελώς παρωχημένη και γελοία. Β. Σ. Και τότε ποιός είναι ο ρόλος του Μεσογειακού καλλιτέχνη στην Ευρώπη σήμερα; A. F. Το να μιλήσουμε για έναν μεσογειακό καλλιτέχνη είναι και πάλι σαν να μιλάμε για έναν εθνικό καλλιτέχνη. Αλλά πρέπει να είμαστε προσεκτικοί. Οι καλλιτέχνες της Μεσογείου έχουν πολλά πράγματα να πουν επειδή οι ρίζες τους είναι πολύ πλούσιες. Β. Σ. Και πολύ βαθιές επίσης…στον χρόνο.. A. F. Επίσης έχουν πολύ ισχυρούς χαρακτήρες και χαρακτηριστικά αλλά και η συμπεριφορά τους είναι πολύ, πολύ ανοικτή ώστε μπορούν να εκφράσουν πράγματα που ίσως κάποιος από μια βόρεια χώρα δεν θα μπορούσε. Ως εκ τούτου, ο καλλιτέχνης της Μεσογείου έχει ακόμα περισσότερα πράγματα να πει για την κοινωνία σήμερα.                                                            Η Ελληνική συμμετοχή Β. Σ. O. κ.. Και τί γίνεται με την Ελληνική συμμετοχή; Έχεις συμπεριλάβει 16 καλλλιτέχνες. A. F. Τώρα δεν είναι 16 είναι 11. Β. Σ. A. . έντεκα… A.F. Γεγονός είναι ότι επέλεξα μεταξύ καλλιτεχνών από όλη την Ελλάδα - κάποιοι εργάζονται μαζί σε ομάδες των τριών ή τεσσάρων ατόμων – κι έτσι οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες είναι περισσότεροι, αλλά ως ονόματα είναι έντεκα. Επέλεξα αυτούς τους καλλιτέχνες χωρίς περιορισμούς ή οποιαδήποτε πίεση από το καλλιτεχνικό κατεστημένο της Ελλάδας. Δεν έχω επιλέξει stars ή καλλιτέχνες που υποστηρίζονται. Αλλά από το σύνολο των 52 καλλιτεχνών, το ένα πέμπτο προέρχεται από την Ελλάδα και η πλειοψηφία αυτών από τη Θεσσαλονίκη, κάτι που είναι σε αντίθεση με οποιαδήποτε προηγούμενη μπιενάλε.Πιστεύω πως είναι σημαντικό να αναδειχθεί η δημιουργικότητα της Θεσ/νίκης κι έτσι έχει μια ισχυρή θέση σ’ αυτήν την έκθεση. Καταλαβαίνεις; Β. Σ. Ναι ..αλλά πως βλέπεις γενικά την Ελληνική καλλιτεχνική σκηνή σήμερα; A. F. Πως βλέπω την Ελληνική καλλιτεχνική σκηνή σήμερα;  Ειλικρινά πιστεύω ότι οι Έλληνες καλλιτέχνες, η Ελληνική σκηνή είναι πολύ πολύ, δραστήρια. Νομίζω ότι υπάρχουν πολλές δραστηριότητες στην Ελληνική καλλιτεχνική σκηνή - αλλά νομίζω ότι είναι κάπως διχασμένη μεταξύ εμπορικών και ανεξάρτητων καλλιτεχνών.     Β. Σ. Τι πιστεύεις για την έλλειψη διεθνούς φήμης των Ελλήνων καλλιτεχνών; Τι νομίζεις ότι μπορεί να φταίει; A. F. Αυτό συμβαίνει διότι οι Έλληνες δεν ξέρουν πώς να επικοινωνούν αποτελεσματικά–  δεν θεωρούν ότι είναι σημαντικό πράγμα η προώθηση. Έχουν ένα παλιομοδίτικο τρόπο επικοινωνίας. Ο τρόπος επικοινωνίας τους ανήκει ακόμα στη δεκαετία του ογδόντα. Κι εγώ πρέπει να ανταπεξέλθω με αυτό το θέμα προσωπικά, τώρα..και με την Μπιενάλε επίσης. Εννοώ ότι ο τρόπος που οι καλλιτέχνες επικοινωνούν έχει αλλάξει ριζικά παντού στον κόσμο. Αλλά στην Ελλάδα εξακολουθούν να λειτουργούν με έναν τρόπο παλιάς μόδας, κι έτσι οι καλλιτέχνες δεν έχουν απήχηση. Β. Σ. Μπορείς να μας πεις επίσης για τις επιλογές που έκανες ως επιμελήτρια γενικά σε αυτήν την έκθεση; A. F. Πώς διαλέγω καλλιτέχνες; Β. Σ. Ναι… A. F. Επιλέγω τους καλλιτέχνες, ξεκινώντας πάντα από το θέμα και επιλέγω επίσης κάποιους από αυτούς που ξέρω. Παραλαμβάνω πολλούς φακέλους... Επέλεξα καλλιτέχνες που είναι αφοσιωμένοι στο έργο τους, που ανταποκρίθηκαν σε αυτή την ιδέα να εκφράσουν την σύγχρονη κατάσταση. Φυσικά η ποιότητα της δουλειάς είναι το πρώτο πράγμα που λαμβάνω υπόψη μου. Αλλά για μένα η ποιότητα δεν είναι αρκετή. Πρέπει να υπάρχει και κάτι περισσότερο, που να μπορεί να δοθεί στους ανθρώπους. Έτσι ώστε οι άνθρωποι που θα επισκεφθούν  αυτήν την Μπιενάλε και που τυχαίνει επίσης να μην γνωρίζουν πολλά για την τέχνη να την απολαύσουν επίσης γιατί θα αντιληφθούν διάφορα πράγματα. Οι άνθρωποι που γνωρίζουν την τέχνη επίσης θα απολαύσουν την έκθεση γιατί σ΄ αυτήν θα εντοπίσουν 5 ή 6 καλλιτέχνες που γνωρίζουν ή που θα ανακαλύψουν. Έτσι αυτή η μπιενάλε είναι ανοικτή σε ένα πολύ μεγάλο κοινό, κι αυτός είναι ο τρόπος που δουλεύω συνήθως. Πάντα δουλεύω έτσι, σε πολλαπλά επίπεδα.                                                                                     Tο πολιτικό πρόβλημα Β. Σ. Εάν εξαιρέσουμε αυτό που ονομάζουμε οπτική “διασκέδαση” μιας biennale προσωπικά πιστεύω πως αυτή η συγκεκριμένη έκθεση σίγουρα απαιτούσε την παρουσία πολιτικών θεμάτων. Πολλά από τα έργα που έχεις επιλέξει για την μπιενάλε έχουν κοινωνικές αναφορές..Αυτό συμβαίνει γιατί οι καλλιτέχνες σήμερα ασχολούνται περισσότερο με τέτοια θέματα π.χ οι Husein Karabey και Gulsun Karamustafa (Tουρκία), Nigol Bezjian (Sυρία), Claire Fontaine (Γαλλία), Gal Weinstein (Iσραήλ) κ. λ. π, ή ήταν δική σου απόφαση να δώσεις έμφαση στην πολιτική τέχνη, με την ευρύτερή της έννοια ασφαλώς; A. F. Ναι... .Αυτό είναι απολύτως αληθές αλλά με την έννοια πως δεν πιστεύω ότι αυτό θα πρέπει να το ονομάζουμε πολιτική τέχνη αλλά θα πρέπει αν το αποκαλούμε σύγχρονη τέχνη..Και θα πρέπει αν το αποκαλούμε ανεξάρτητη τέχνη – δηλ. μια τέχνη  που θέλει αν εκφράσει διάφορα πράγματα κι όχι μια τέχνη που απευθύνεται στους πλούσιους συλλέκτες και τα κεφάλαια. Επομένως αυτή η τέχνη είναι μια τέχνη που σε κάνει να σκεφτείς, που σου δίνει πληροφορίες. Αυτή η τέχνη σε κάνει να καταλάβεις σε ποιά κατάσταση και περιβάλλον ζούμε. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια πως θέλω να αλλάξω τις πολιτικές απόψεις κάποιου. Όμως πώς μπορείς να κάνεις μια έκθεση σήμερα στην Ελλάδα ή οπουδήποτε αλλού στην Ευρώπη και να αποφύγεις τα δύσκολα θέματα χάριν μιας χαριτωμένης τέχνης προορισμένης αποκλειστικά  για μια ελίτ; Η τέχνη είναι για όλους δεν είναι για τους λίγους – δεν έχει καμιά σχέση με του ολίγους- . Η τέχνη είναι μεν για να την αγοράζουν λίγοι αλλά για να ψυχαγωγεί τον καθένα μας. Β. Σ. Πιστεύεις ότι η τέχνη μπορεί να εμπνεύσει κάποια προσωπική ή κοινωνική αλλαγή; A. F. Αυτό είναι κάτι πολύ δύσκολο να απαντηθεί. Πάρε, για παράδειγμα, την περίπτωση του Ιρανού κινηματογραφιστή Jafar Panahi, ο οποίος είναι επίσης στην έκθεσή μου, ο οποίος είναι ένας από τους πιο σημαντικούς σκηνοθέτες σήμερα. Κάναμε μαζί την παραγωγή μιας ταινίας του ενόσω ήταν στη φυλακή  και μάλιστα καταδικάστηκε κιόλας. Αυτήν την ταινία την δείξαμε παντού. Αλλά παρόλα αυτά ο τύπος αυτός καταδικάστηκε. Αυτό σημαίνει ότι  η τέχνη μπορεί να δώσει έμπνευση, μπορεί να κάνει τους ανθρώπους να σκεφτούν αλλά αμφιβάλλω εάν μπορεί να επηρεάσει τους πολιτικούς. Και ακριβώς επειδή οι καλλιτέχνες δεν είναι πολιτικοί είναι σημαντικό να μην μπερδεύουμε τον ρόλο τους με αυτούς. Καταλαβαίνεις τι θέλω να πω..                                                                        Και με την κρίση τι γίνεται; Β. Σ. Φυσικά και καταλαβαίνω..Αλλά πως πιστεύεις αλήθεια ότι η κρίση επηρεάζει την καλλιτεχνική παραγωγή; A. F. Πολύ. Η κρίση, όπως το λες επηρεάζει πολύ την καλλιτεχνική παραγωγή. Η κρίση αυτή καθεαυτή δεν εμποδίζει την ίδια την τέχνη ή την δημιουργικότητα. Η κρίση διαταράσσει την παραγωγή της τέχνης γιατί υπάρχουν όλο και λιγότερα χρήματα για την παραγωγή τέχνης - λιγότερες εκθέσεις στα μουσεία, στις γκαλερί, λιγότερη ανεξάρτητη τέχνη -επομένως ο κόσμος της τέχνης συρρικνώνεται. Αλλά στην πραγματικότητα υπάρχουν τόσοι πολλοί καλλιτέχνες, τόσοι άνθρωποι που θέλουν να εκφραστούν μέσω της τέχνης. Καλή ή κακή τέχνη - δεν αναφέρομαι στην ποιότητα τώρα. Μιλάμε για την τέχνη γενικά, ως έκφραση. Και η κρίση σίγουρα επηρεάζει  την κατάσταση της τέχνης πολύ. Β. Σ. Η αγορά της τέχνης είναι πολύ ισχυρή σήμερα και ο κόσμος είναι γεμάτος καλλιτεχνικές εκθέσεις και φεστιβάλ. Πιστεύεις ότι η μπιενάλε της Θεσσαλονίκης θα μπορούσε να παίξει κάποιον ρόλο σ΄ αυτά τα πλαίσια; A. F. Δεν νομίζω, διότι η επιλογή των καλλιτεχνών που έγινε δεν αποτελεί μέρος του παρόντος πλαισίου. Γιατί δεν έχουμε τους superstars. Αλλά δεν είναι κι αυτό που επιδιώκω… εννοώ, επιλέγω καλλιτέχνες που εργάζονται για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Έτσι, πώς θα μπορούσε κανείς να φανταστεί ότι θα έκανα μια μπιενάλε που θα είχε όλους αυτούς τους διασκεδαστικούς καλλιτέχνες; Οι καλλιτέχνες που  επέλεξα είναι πολύ καλοί καλλιτέχνες που έχουν εκθέσει π.χ στην Documenta και σε διάφορες γκαλερί σε όλον τον κόσμο. Αλλά αυτοί είναι αφοσιωμένοι σε ένα ιδανικό. Και όχι  στην αγορά. Β. Σ. Και τα χρήματα είναι πάντα περιορισμένα σε οποιαδήποτε Μπιενάλε και τώρα στο απόγειο αυτής της βαθιάς κρίσης ήταν άραγε ο προϋπολογισμός αρκετός για να καλύψει τα έξοδα σας; A. F. Όχι, όχι είμαστε σε μια πολύ δύσκολη κατάσταση, αλλά όλοι το γνωρίζουν αυτό. Το κύριο πρόβλημα είναι η επικοινωνία, γιατί αυτό πρέπει να γίνει καλά. Έτσι, σου είμαι ευγνώμων που έχεις ήδη κάνει κάτι για μας.. Επίσης η οργάνωση "Τέχνη του Κόσμου" δουλεύει πολύ σκληρά για μένα για να βοηθήσει να προχωρήσει η επικοινωνία και τα πάντα… Γιατί πιστεύω ότι αυτή η μπιενάλε της Θεσσαλονίκης θα μπορούσε να είναι εξαιρετικά σημαντική, στα σημερινά πλαίσια. Πρώτα από όλα έχουμε εκθέσεις σε όλη την πόλη κι έπειτα διαθέτουμε έχουμε αυτούς τους τεράστιους χώρους, τα περίπτερα, είναι 2,500 m3..Θα εκτεθούν πάρα πολλά πράγματα…  Β. Σ. Πρόκειται για μια πολύ μεγάλη μπιενάλε, αυτό είναι αλήθεια..                                                                                       Η στρατηγική.. A. F. Ναι, είναι μια μεγάλη μπιενάλε και τα κομμάτια που έχω επιλέξει είναι σημαντικά κομμάτια επίσης, μεγάλα κομμάτια  κάθε είδους – αλλά όχι μνημειώδη. . Δεν πρόκειται εδώ για μια μνημειακότητα αλλά ας πούμε πως είναι σημαντικά κομμάτια. Έχουμε επίσης διασπείρει σημαντικά έργα σ΄ όλη την πόλη κι έπειτα η Θεσσαλονίκη είναι μια τόσο ενδιαφέρουσα πόλη, έχει όλη αυτήν την κουλτούρα, είναι μια ιστορική πόλη, με τόσες επιστρώσεις πολιτισμών, τόσες κουλτούρες κι ανθρώπους. Και πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους έχουν υποφέρει κατά το παρελθόν... Καλέσαμε επίσης ορισμένους παλαιστίνιους καλλιτέχνες και καλλιτέχνες από το Ισραήλ και από όλο τον κόσμο.. Έτσι, ελπίζω πραγματικά ότι οι άνθρωποι θα έρθουν και θα ξοδέψουν χρόνο  εκεί επειδή πρόκειται για μια μπιενάλε που απαιτεί χρόνο και προσεκτική παρατήρηση από την πλευρά του κοινού, γιατί είναι υπάρχουν πολλά για να παρατηρήσετε και πολλά πράγματα που πρέπει να προσέξετε. Δεν είναι κάτι που το προσπερνάς γρήγορα…Καταλαβαίνεις.. Β. Σ. Ναι… A. F. Εννοώ πως χρειάζεται κανείς να “διαβάσει¨ κάθε έργο, να το σκεφθεί, να το χαρεί που βρίσκεται εκεί και ταυτοχρόνως να συνειδητοποιήσει πως η τέχνη μπορεί να παίξει έναν ρόλο στην κοινωνία. Β. Σ. Ξέρεις αναρωτιέμαι ..Άραγε έχει αλλάξει το κοινό της σύγχρονη τέχνης από την εποχή που ξεκίνησες να δουλεύεις; Είναι το Μεσογειακό κοινό διαφορετικό από της Βόρειας Ευρώπης; A. F. Νομίζω ότι το κοινό έχει αλλάξει δραματικά τα τελευταία 10 - 15 χρόνια, επειδή υπάρχουν πλέον πάρα πολλοί άνθρωποι που ενδιαφέρονται για την τέχνη. Στο παρελθόν υπήρχαν μόνο λίγα άτομα αλλά διέθεταν ένα ειλικρινές ενδιαφέρον για την τέχνη. Σήμερα υπάρχουν πάρα πολλοί άνθρωποι που βρίσκονται σε μια κατάσταση ψαξίματος της τέχνης αλλά δεν ξέρω εάν πραγματικά ενδιαφέρονται, ή τους ενδιαφέρει περισσότερο κάποιο κοινωνικό περιβάλλον γύρω από την τέχνη. Σ’ αυτήν την μπιενάλε μπορείτε να απολαύσετε τόσο αυτό που μπορείτε να δείτε αλλά και αυτό που τα έργα θα σας προκαλέσουν να σκεφτείτε. Επίσης θέλω να πω, πως οι Έλληνες καλλιτέχνες που επέλεξα βρίσκονται στο ίδιο μήκος κύματος με εμένα. Είναι όλοι οι καλλιτέχνες οι οποίοι ανησυχούν για κοινωνικά ζητήματα. Φυσικά μένει να δούμε αν το τελικό αποτέλεσμα είναι αυτό που σου περιγράφω αλλά ελπίζω πως στο τέλος όλα θα πάνε καλά. Β. Σ. Λοιπόν, δεν έχω παρά να σου ευχηθώ καλή τύχη στην έκθεσή σου και να σε ευχαριστήσω.. A. F. Σε ευχαριστώ κι εγώ πάρα πολύ.... Συμμετέχοντες καλλιτέχνες και κινηματογραφιστές:  Marina Abramovic, Ghada Amer, John Armleder, Maja Bajević, Bill Balaskas, Lenora de Barros, Beforelight, Jacques Berthet, Nigol Bezjian, Mohamed Bourouissa, Marie Bovo, David Casini, Sheba Chhachhi, Claire Fontaine, Jordi Colomer, Marta Dell’Angelo, Desertmed Collective, Haris Epaminonda, Inci Eviner, Ymane Fakhir, Parastou Forouhar, Apostolos Georgiou, Khaled Jarrar, Hüseyin Karabey, Gülsün Karamustafa, Iseult Labote, Ange Leccia, Los Carpinteros, DeAnna Maganias, Marcello Maloberti, Miltos Manetas, Mark Mangion, Liliana Moro, Adrian Paci, Rosana Palazyan, Jafar Panahi, Maria Papadimitriou, Dan & Lia Perjovschi, Paris Petridis, Ivan Petrović, Khalil Rabah, Philip Rantzer, Zineb Sedira, Veronica Smirnoff, Priscilla Tea, Panos Tsagaris, Maria Tsagkari, Gal Weinstein, Peter Wüthrich, Raed Yassin, Yiorgis Yerolymbos, Vasilis Zografos. Λίστα χωρών: Αίγυπτος, Αλβανία, Αλγερία, Βοσνία, Βραζιλία, Γαλλία, Γερμανία, Ελβετία, Ελλάδα, Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, Ισπανία, Ιράν, Ισραήλ, Ιταλία, Κούβα, Κύπρος, Λίβανος, Μάλτα, Μαρόκο, Παλαιστίνη, Ρουμανία. Ρωσία, Σερβία, Συρία, Τουρκία. Χώροι εκθέσεων: Αλατζά Ιμαρέτ, Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, Γενί Τζαμί, Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού, Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (Μονή Λαζαριστών), Περίπτερο 6 (ΔΕΘ). Αdelina von Fürstenberg / Βιογραφικό σημείωμα Η Adelina Cüberyan von Fürstenberg είναι ελβετή υπήκοος, αρμενικής καταγωγής,γεννημένη στην Κωνσταντινούπολη. Είναι επιμελήτρια διεθνούς φήμης και πρωτοποριακή επιμελήτρια καθώς προωθεί την διεύρυνση της σύγχρονης τέχνης. Προσεγγίζει τις εκθέσεις σύγχρονης τέχνης με μια πιο σφαιρική κι ευέλικτη οπτική, εισάγοντας την τέχνη σε χώρους όπως μοναστήρια, μεντρεσέδες, δημόσια κτίρια, πλατείες, πάρκα κλπ. Στόχος της είναι να προσφέρει ένα ευρύτερο πλαίσιο στις εικαστικές τέχνες και να τις εντάξει δυναμικά στη ζωή μας, δημιουργώντας ένα ζωντανό διάλογο με τις άλλες τέχνες, συσχετίζοντάς τες παράλληλα με παγκόσμια ζητήματα. Η Adelina von Fürstenberg, κατά τη διάρκεια των σπουδών της με θέμα τις πολιτικές επιστήμες στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης, ίδρυσε το Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Γενεύης, όπου παρουσίασε πολυάριθμες εκθέσεις καλλιτεχνών της Pop Art, του Fluxus, της εννοιολογικής και μινιμαλιστικής τέχνης. Την ίδια περίοδο διοργάνωσε performances με τους John Cage, Laurie Anderson, Philip Glass, Joan Jonas. Αργότερα και μέχρι το 1994, διηύθυνε το Le Magasin, Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης της Γκρενόμπλ, όπου επιμελήθηκε μεγάλες ατομικές εκθέσεις σπουδαίων καλλιτεχνών, όπως των Vito Acconci, Alighiero Boetti, Gino De Dominicis, αλλά και συμπόσια και διαλέξεις για την αρχιτεκτονική, την επιστήμη και τη φιλοσοφία. Επιπλέον, διετέλεσε επί πέντε έτη διευθύντρια της Ecole du Magasin (Σχολή Επιμελητών). Το 1993 η Διεθνής Επιτροπή της 45ης Μπιενάλε της Βενετίας της απένειμε βραβείο για τη διεύθυνση του Le Magasin και τη δουλειά της στη Σχολή Επιμελητών. Το 1995, με αφορμή την 50ή επέτειο του ΟΗΕ, επιμελήθηκε την έκθεση Διάλογοι Ειρήνης (Dialogues of Peace), μια διεθνή έκθεση που παρουσιάστηκε στην έδρα του ΟΗΕ στη Γενεύη. Το 1996 ίδρυσε τη μη κυβερνητική οργάνωση ART for Τhe World, συνεργαζόμενο φορέα  του ΟΗΕ, για τη διάδοση των αρχών της Οικουμενικής Διακήρυξης των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων μέσω της σύγχρονης τέχνης και του κινηματογράφου. Συνεργάστηκε με την Περιφερειακή Διεύθυνση του SESC Σάο Πάολο, Βραζιλία, στην επιμέλεια εκθέσεων όπως: Voom Portraits του Robert Wilson (2008), Urban Manners (2010) για τη σύγχρονη ινδική τέχνη και την πιο πρόσφατη The Mediterranean Approach (2012), μια έκθεση που παρουσιάστηκε προηγουμένως στο Palazzo Zenobio στη Βενετία (2011) και στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Μασσαλία (2012). Το τελευταίο της project είναι το FOOD (2012, Musée Ariana, Γενεύη), μια μεγάλη έκθεση που εξερευνά το θέμα της διατροφής κλπ. Παράλληλα με τις  εκθέσεις, η Adelina von Fürstenberg είναι και παραγωγός ταινιών. Μεταξύ 2008 και 2011 παρήγαγε για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τον Ύπατο Αρμοστή του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, και για το Συμβούλιο της Ευρώπης 29 ταινίες μικρού μήκους καταξιωμένων, ανεξάρτητων δημιουργών από όλο τον κόσμο, που εμπνεύστηκαν από τα άρθρα της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. more info www.thessalonikibiennale.com info@thessalonikibiennale.com