Παρασκευή, 17 Φεβρουαρίου 2017

Πέθανε ο Γιάννης Κουνέλλης

                                      

kounellis_0007                                                                Kounellis,  Untitled, 2003, Torrione Passari, Molfetta

                                                                                                                                                                  Της Βασιλίκας Σαριλάκη

Πέθανε χθες στην Ρώμη σε ηλικία 81 ετών ο μεγαλόπνοος διεθνής ζωγράφος και γλύπτης μας Γιάννης Κουνέλλης. Ήταν ένας από τους κορυφαίους ιδρυτές της «Arte Povera».Ο Κουνέλλης γεννήθηκε στις 23 Μαρτίου 1936 στην Πειραιά και από τη δεκαετία του 1950 επέλεξε ως τόπο διαμονής του την Ιταλία, όπου σπούδασε στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Ρώμης. Ύστερα διετέλεσε καθηγητής στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Ντίσελντορφ.

«Είδα το ιερό στα αντικείμενα καθημερινής χρήσης.. Θέλω την επιστροφή της ποίησης μ΄ όλα τα μέσα: με την άσκηση, την παρατήρηση, τη μοναξιά, το λόγο, την εικόνα, την εξέγερση.» Αυτό ήταν το βασικό credo του Κουνέλλη που ήταν ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες του κόσμου. Με αφορμή την τελευταία έκθεσή του στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, δημοσιεύω αυτούσια, χωρίς περικοπές μια συνέντευξη που μου έδωσε, μικρό μέρος της οποίας φιλοξένησε παλιότερα η Καθημερινή. Ένας ευαίσθητος αυτοεξόριστος, με γόνιμη σκέψη, μιλάει για τις πραγματικές αξίες του Ελληνισμού, για το τι σημαίνει μέτρο, ηθική υπόσταση, αρχαία τραγωδία. Κριτικάρει σφοδρά την Αμερικανική τέχνη και πολιτική, σχολιάζει την πτώση της Ευρωπαϊκής κουλτούρας, τις αναπηρίες της Ελληνικής τέχνης κι εξηγείται κατά πρόσωπο με την Ιστορία. Μιλάει τέλος, για το πραγματικό όραμα της τέχνης και για το τί κάνει ένα έργο σημαντικό.

photo tou Τα αρχαία όνειρα.. Ο Γιάννης Κουνέλλης, γεννημένος το ΄36 στον Πειραιά, έζησε τα τελευταία 61 χρόνια στην Ρώμη. Έχει εκθέσει παντού και φυσικά στην Ελλάδα (γκαλ. Bernier). Κεντρική φυσιογνωμία της arte povera, πίστεψε σε μια τέχνη που επηρεασμένη από το κλίμα του Μάη του ΄68 αντέταξε στον κυνισμό της υπερκατανάλωσης τα πρωτογενή, φτωχά υλικά της: χώμα, πέτρα, κάρβουνο, ράκη, ξύλο, φωτιά, οριοθετώντας έναν Ηρακλείτιο χώρο.. Η τέχνη βγήκε στον χώρο, κατάργησε το κάδρο και πολιτικοποιήθηκε. Ο καμβάς έγινε ατσάλι.

Έκτοτε, οι εγκαταστάσεις του Κουνέλλη σφράγισαν την πρωτοπορία. Εφήμερες, θεατρικές, δραματικές, μελαγχολικές κάποτε, εμπνεύστηκαν από την Ιστορία κι εκφράστηκαν με μεστές φόρμες, δεμένες σε μια διαλεκτική αντίθεση. Χρυσό δίπλα σε άχυρο, βαμβάκι να διαρρηγνύει ένα σιδερένιο κουτί, παπαγάλους σε κλουβιά, ανθρώπους σε σακιά..                                                                                                            

kounellis_0006

                                         Senza Titolo, 1999. Inglesia de San Augustin, Mexico  City

                                        Το ΄69 μετέτρεψε την γκαλερί L’ Attico της Ρώμης σε στάβλο με άλογα..

CAVALLI

Βαγονέτα με κάρβουνα, που πηγαινοέρχονται, φουγάρα, καράβια και σακιά με σπόρους, σχολίασαν τον μόχθο, το εμπόριο, την αποδημία, την ανταλλαγή κουλτούρας. Ο Κουνέλλης ήταν γόνιμος και πολύπλευρος. Έχουν γραφεί πάνω από 50 μονογραφίες για το έργο του, ενώ έχει γράψει κι αυτός αρκετά βιβλία. Για μένα, είναι ένας βετεράνος “Σαμουράι” της ελληνικής τέχνης, τόσο εμβληματικός και κατασταλαγμένος που μου φάνηκε αστείο όταν διάβασα σε γνωστή εφημερίδα από κάποιον δημοσιογράφο, ότι στο μουσείο Κυκλαδικής τέχνης δεν παρουσίασε κάτι “νέο”..

Jannis Kounellis- Senza titolo (2001)

Η δουλειά του, μεστή συμβολισμών, πλήν δωρική, σχετίζεται με τα αρχέτυπα, το έδαφος, την στιβαρή δομή.. Αναζητά την ισορροπία, την έννοια του κέντρου με τόση αγωνία, που μου θυμίζει αρχαιοελληνική αρετή.

 

KOUNELLIS1

 

 

Αλλά μου θυμίζει και την ρήση του Ζεν: “Μεγάλη πίστη, μεγάλη αμφιβολία”..το να είσαι δηλαδή πειθαρχημένος και πιστός σε ένα όραμα που αν και σου δημιουργεί τεράστιες δυσκολίες κι αμφιβολίες, ωστόσο κινείσαι σταθερά προς αυτό. Γιατί μόνον έτσι έρχεται η υπέρβαση..

 

                                                          

                                                         

                                                           Η έκθεση στο μουσείο Κυκλαδικής τέχνης.

Οι αναφορές του στην αρχαιότητα, (εκμαγεία, πιθάρια, αρχαία κεφάλια) προσπαθούσαν να συνδέσουν την πρωταρχική εικόνα μ΄ ένα σύγχρονο αρχέτυπο. «Ο καλλιτέχνης –έλεγε ο Κουνέλλης- τρέφεται μ’ αρχαία όνειρα».... Τί απέγιναν όμως αυτά τα αρχαία όνειρα σήμερα;

sakia                                         Από την έκθεση στο μουσείο Κυκλαδικής τέχνης

Το τέλος του πένθους. Αυτήν την έκφραση χρησιμοποίησε για αυτήν την έκθεση ένας σημαντικός τεχνοκριτικός και στενός φίλος του Κουνέλλη, όταν μιλήσαμε. Τώρα είναι η στιγμή του φινάλε του ρέκβιεμ, όπως περιγράφει στην Λιμναία Οδύσσεια…“η μορφική γραμμικότητα της νεκρικής πομπής, συμπαγής μπροστά στον πόνο, στις κωδικοποιημένες κινήσεις, στα ζευγμένα άλογα, στα γραμμικά πρόσωπα, στα σφαλιστά κομμένα μάτια…στους θρήνους, στην πίστη σ’ έναν κόσμο πολιτισμού και κουλτούρας”.. “Οι Κηδείες, (Κassel, 1982) ως αφετηρία, ως πολιτιστική ταυτότητα, ως μια εκ νέου ανακάλυψη μετά από μια μακριά περίοδο λήθης που οφείλεται στην παρακμή και την υποταγή”.

rouha2

                                                 Από την έκθεση στο μουσείο Κυκλαδικής τέχνης

  Η κρίση, είναι  γι’ αυτόν η στιγμή, που η νοσταλγία και τα ψέματα τελειώνουν. Η στιγμή του κενού μετεωρισμού.

tavani

                    Η στιγμή που τα αρχαία οράματα εκποιήθηκαν, έγιναν εμπόριο και βορά των “βαρβάρων”..

arhaia

                              Η στιγμή που εκείνοι που έβλεπαν έκαναν τους τυφλούς και σιώπησαν..

sakoi

                                              Η στιγμή που ο λαός πληρώνει ακριβά, με το σαρκίο του..

                        tableau        rouha

Μια δοκιμασία ύψους. Η τέχνη για τον Κουνέλλη ήταν μια δοκιμασία ύψους, ένα όραμα. Υπάρχει, –έλεγε- για να δίνει το μέτρο των πραγμάτων. Η Ελλάδα γνώρισε από κοντά το όραμά του το ΄94, όταν έκανε μια αναδρομική στο πλοίο Ιόνιον, που αγκυροβόλησε στον Πειραιά γεμάτο εικόνες νόστου κι ένα μεταφυσικό κλίμα.Το πλοίο μετατράπηκε σε μια μήτρα αλλά κι ένα θεατρικό κοίλωμα...

  ionionn         KOUNELIS-1

Η θεατρικότητα, ήταν αυτόχθονη στο έργο του Κουνέλλη. Αλλά από το ΄68 μέχρι σήμερα, όποτε κι αν ασχολήθηκε με το θέατρο προσπάθησε με κάθε μέσο ν’ απαλλάξει την σκηνή από την περιγραφικότητα και την διακόσμηση. Στην συνεργασία του με τον σκηνοθέτη Quartucci, στο Τορίνο το ΄68, τα υλικά του ενοχλούσαν κυριολεκτικά τους ηθοποιούς στοχεύοντας να τους απελευθερώσουν από την υπάκουη ερμηνεία των κειμένων της παράστασης.Οι ηθοποιοί περιφέρονταν μέσα σε καροτσάκια ή πηγαινοέρχονταν κουβαλώντας σακιά με χώματα και κάρβουνα.

Jannis-Kounellis-Untitled                                                                                Untitled, 2003, Venice

Μεγαλύτερης δραματικής έντασης ήταν οι «πολιτικές», σκηνικές παρεμβάσεις που έγιναν για παραστάσεις του Heiner Muller στο θέατρο του Βερολίνου από το ΄91 και μετά. Οι τέσσερις παραστάσεις του Θηβαϊκού Κύκλου που έγιναν το 2001 σ ένα εργοστάσιο του Ντίσελντορφ ήταν  η πρώτη συμμετοχή του στην αρχαία τραγωδία. Οι παραστάσεις ανέβηκαν τον Ιούλιο του 2002 και στην Επίδαυρο. Το γεγονός αυτό, καθώς κι η  έκθεση στους Δελφούς με θέμα «Ο Κουνέλλης και το Θέατρο» έδωσαν την αφορμή για μια συζήτηση βάθους, εφ’ όλης της ύλης, που κάναμε με τον Κουνέλλη μια μέρα χαράματα, στους Δελφούς...

                                                                     Η  συνέντευξη του Γιάννη Κουνέλλη

- Οι Έλληνες εξακολουθούν να σας νοιώθουν δικό τους παρότι κάποτε δηλώσατε Ιταλός. Και σήμερα που σκηνογραφείτε αρχαία τραγωδία για πρώτη φορά, σας νοιώθουν ακόμη πιο κοντά. Αλλά και το έργο σας που είναι δωρικό, εκφράζει νόστο και νοιάζεται για το μέτρο και την διαλεκτική παραπέμπει σε ελληνικές αξίες. Κάνουμε λάθος;

- Το πρόβλημα όλων των καλλιτεχνών είναι η γλώσσα τους. Η δική μου γλώσσα, ως καλλιτέχνη γεννήθηκε στην Ιταλία, μέσα στις ιστορικές συνθήκες της γενιάς μου και συνδέθηκε με τον ιταλικό προβληματισμό. Ωστόσο δεν έμεινε εκεί. Διευρύνθηκε… Το θέμα δεν είναι λοιπόν εθνικιστικό.. Είμαι, φυσικά και Έλληνας,. Έζησα τα νεανικά μου χρόνια στην Ελλάδα κι οπωσδήποτε έχω μέσα μου φυτεμένη μιαν Ελλάδα που δεν μπορώ να ξεριζώσω. Αλλά για μένα ο Ελληνισμός δεν μπορεί να σκλαβωθεί σ’ ένα τοπίο, μια χώρα. Ο Πλάτωνας, η αρχαία τραγωδία είναι πολύ μεγάλα πράγματα. Η ιδέα της Ελλάδας είναι κάτι πολύ πιο ευρύ και δεν χωράει σε όρια.

kounellis_0001 Senza Titolo. 1975. Studio d’Arte Contemporanea, Rome

- Έχετε πει πως ο Παρθενώνας αντιπροσωπεύει αυτό που έδωσε η ελληνική κουλτούρα στον πολιτισμό, το μέτρο, τη συμμετρία. Πως εκφράζεται αυτή η έννοια στο έργο σας;

- Αυτό που μένει απ’ τον Ελληνισμό, όπως τον θυμάμαι είναι το μέτρο. Το μέτρο είναι ελληνικό αλλά υπάρχει και στην αναγέννηση γιατί η αναγέννηση κρύβει μέσα της την Ελλάδα. Όταν μιλάμε για το μέτρο εννοούμε φυσικά τον άνθρωπο. Αλλιώς δεν θα είχε κανένα νόημα. Το να έχεις το μέτρο προϋποθέτει συνεχή επαφή με την πραγματικότητα. Ψάχνουμε το μέτρο όταν υπάρχει γύρω μας ασυμμετρία.

- Κι ο Le Corbusier χρησιμοποίησε το μέτρο αλλά ως ανθρώπινο μέγεθος. Εσείς το είδατε διαφορετικά…

- Ε, φυσικά. Το θέμα είναι η Ελλάδα που βρίσκεται μέσα σε όλους μας. κι όχι μονάχα εδώ. Δεν είναι απαραίτητο να μιλάνε μόνον οι Έλληνες για το μέτρο. Σήμερα η αναζήτηση αυτή υπάρχει σ’ όλον τον Δυτικό κόσμο.

- Δουλεύετε από τα τέλη της δεκαετίας του ’60 για το θέατρο. Πως έγινε και δεν ασχοληθήκατε με την αρχαία τραγωδία;

-  Μα εγώ το θέατρο το κάνω ως ερασιτέχνης. Οπότε μου αρέσει. Έπειτα εγώ δεν κάνω σκηνικά. Δεν ξέρω καν να τα φτιάξω. Το θέμα για μένα δεν ήταν τόσα χρόνια τα σκηνικά. Ήταν να δεις στον καθρέφτη… Στην Ιταλία, όπου ζω, υπάρχει μια μεγάλη ζωγραφική παράδοση όχι όμως και λογοτεχνική. Υπάρχουν λίγα θεατρικά κείμενα. Έτσι, η ιδέα του θεάματος προέκυψε από την γλωσσική αξία της ζωγραφικής. Έτσι, αυτό που κάνω, στο θέατρο δεν σχετίζεται με την λογοτεχνία. Δεν κάνω δηλαδή κάτι περιγραφικό αλλά κάτι που έχει να κάνει με την δική μου γλώσσα, χωρίς να ακολουθώ λογοτεχνικές ερμηνείες.

- Στο αρχαίο θέατρο αντιδράσατε διαφορετικά απ’ ότι στο σύγχρονο;

-  Για μένα η ερμηνεία της αρχαιότητας υφίσταται ως θεατρική κατάσταση, δεν περνάει από τα κείμενα. Στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν σκηνικά. Ούτε στην Ελισαβετιανή εποχή. Έτσι μένω σ’ αυτήν την κατάσταση της ανυπαρξίας σκηνικού. Άλλωστε τα σκηνικά είναι υπόθεση του 800. Γι’ αυτό ποτέ μου δεν τα έκανα. Αλλά κι η σκηνή στο αρχαίο θέατρο ήταν 3 πύλες, δηλαδή τίποτα.

- Στο παραδοσιακό γιαπωνέζικο θέατρο όπως και στο δικό μας η σκηνή είναι ο λειτουργικός τόπος της θυσίας. Ο ανθρωπολόγος Μασάο Γιαμαγκούτσι ονομάζει μάλιστα την σκηνή τόπο αντιμετώπισης του θανάτου. Η Αντιγόνη π.χ., η Μήδεια ή η Ιφιγένεια ετοιμάζονται να πεθάνουν. Το δικό σας έργο στην Επίδαυρο θα συμμετέχει στο δρώμενο της θυσίας και πως;

4

-Οπωσδήποτε. Σ’ ένα αρχαίο θέατρο σαν αυτό της Επιδαύρου δεν μπορείς να φτιάξεις σκηνικό. Το μόνο που μπορώ να κάνω είναι ένα πηγάδι και τίποτ’ άλλο. Όταν δεις από ψηλά την σκηνή είναι ένα κέντρο, ένα στρογγυλό, σαν πηγάδι. Κι ο χώρος για το χορό – που αποτελεί τον κεντρικό προβληματισμό της τραγωδίας – είναι πολύ μικρός. Πρέπει λοιπόν να κάνεις ένα μόνον πράγμα, να το τοποθετήσεις εκεί και να γίνει κεντρικό παρότι δεν θα βρίσκεται στο κέντρο. Αυτή είναι η ιδέα που θέλω να πραγματώσω.

- Συχνά αναφέρεστε στην έννοια του κέντρου. Τι εννοείτε ακριβώς;

 

-  Υπάρχει το κέντρο και η έλλειψή του. Σήμερα δεν έχουμε κέντρα. Ενώ πρώτα υπήρχαν και στην σύγχρονη ζωγραφική και την λογοτεχνία. Όταν υπάρχει ένα κέντρο υπάρχει γύρω του μια λογική εξέλιξη. Αλλιώς υπάρχει αποσπασματικότητα και διάλυση.

- Τι κάνει αλήθεια για σας ένα έργο τέχνης σημαντικό;                                        Jannis Kounellis in Innsbruck,2009

Jannis Kounellis in Innsbruck

- Ο Franz Kline έλεγε το εξής: Ένα έργο γίνεται σημαντικό και παραμένει όταν εκείνη την στιγμή που έγινε ήταν πραγματικό. Αν κατάφερε να εκφράσει την πραγματικότητα. Οι Δεσποινίδες της Αβινιόν για παράδειγμα του Picasso ήταν μια τομή, μια πραγματικότητα. Όταν έγιναν ποίησαν μια πραγματικότητα. Όπως λέμε «ποιώ». Να φτιάξω. Να φτιάξω τι; Αυτό που λείπει και να το φτιάξω για πρώτη φορά. Αυτό είναι το θέμα.

Ο πέρσης ποιητής Τζ. Ρουμί έλεγε: «Θέλετε να αναπτύξετε νέα όργανα αντίληψης; Αυξήστε την αναγκαιότητα. Καλλιεργήστε συνθήκες». Πως καλλιεργεί ένα έργο τέχνης την αναγκαιότητα για πιο διεισδυτικό βλέμμα;

-  Αυτά που έλεγε αυτός ο ποιητής είναι σωστά. Κι έτσι πρέπει να γίνεται πάντοτε. Ο τρόπος είναι να κυοφορείς την ανάγκη. Για να γίνει ένα έργο τέχνης πρέπει να έχει έναν ορισμένο προορισμό. Και για να φτάσεις εκεί πρέπει να καλλιεργήσεις τις συνθήκες. Και δεν εννοώ μόνο τις εξωτερικές (εκθέσεις κλπ) αλλά και τις εσωτερικές. Πρέπει εσύ να φτιάξεις τις συνθήκες γιατί μόνο έτσι το έργο έχει μια δική του αλήθεια. Κι αυτήν την αλήθεια, ύστερα, δεν μπορεί κανείς να την αγνοήσει και να μην δει την αξία της.

Neue Nationalgalerie Berlin

   Neue Nationalgalerie Berlin

- Γράφετε κάπου: «Ο πόνος ως διαδρομή προς την αγνότητα». Σήμερα υπάρχει γύρω μας πολύς πόνος που οδηγεί ωστόσο στην εξαχρείωση. Σφάζονται Παλαιστίνιοι, οι Αμερικανοί βομβαρδίζουν έναν Αφγανικό γάμο και μετά λένε sorry, επίσης, παγκοσμιοποιήθηκε κι η διεθνής αρπαχτή στα χρηματιστήρια.. Ο καλλιτέχνης για σας ορίζεται ως ηθική υπόσταση… Οπότε τι λέτε γι’ αυτά;

-  Όλ’ αυτά τα προβλέψαμε εδώ και πολύ καιρό. Γι’ αυτό η δική μου γενιά αγάπησε την πολιτική. Η δική μου γλώσσα διαμορφώθηκε πριν από 40 χρόνια. Το ‘λεγε κι ο Παζολίνι κάποτε. Έλεγε πως η γλώσσα μου διαμορφώθηκε στο τέλος του 1950. Πέρασαν τόσα χρόνια και τώρα επιβεβαιωνόμαστε. Σήμερα λοιπόν χάθηκε η Ρωσία και η μόνη υπερδύναμη είναι η Αμερική. Και δεν έχει μια ηθική να μας προτείνει. Έχει την δύναμη αλλά δυστυχώς δεν έχει τίποτα να μας πει.

Το ’86 αντιδράσατε όταν ο Beuys υποστήριξε ότι η Γερμανία είναι μια μικρή Αμερική. Κι όμως οι κεντροευρωπαϊκές χώρες μοιάζουν περισσότερο με αμερικανικές ρέπλικες με εθνικές ιδιομορφίες σε επίπεδο κουλτούρας παρά με διαφορετικές κεντρικές προτάσεις. Για να μην μιλήσουμε για τα διαλυμένα Βαλκάνια… Εσείς ως εκπρόσωπος της ευρωπαϊκής κουλτούρας τι λέτε για την πτώση της;

-  Νομίζω πως μόλις χτες πέρασε ο Β΄ παγκόσμιος. Μέχρι τις προάλλες υπήρχε το τείχος του Βερολίνου. Η Γερμανία ήταν μια τραγωδία κι όταν λέμε η Γερμανία ήταν μια τραγωδία εννοούμε την Ευρώπη. Εκεί είναι το μεγάλο δράμα. Το πώς θα μπορέσουμε να προτείνουμε διαφορετικές ιδέες, την δική μας διαλεκτική θέση. Όχι, ότι δεν θα υπάρχει η Αμερική δεν είναι αυτό το θέμα.

Κάποτε «εξαφανίσατε» την Αμερική. Είπατε πως δεν υπάρχει. Πως είναι μια προβολή κι ελκόμαστε απ’ την ίδια μας την προβολή

-  Ναι γιατί πολλοί λένε ότι κάνουμε αμερικάνικα έργα… Μα τι πράγμα κάνουν οι Αμερικάνοι; Γιατί εγώ την τελευταία φορά που ήμουνα στην Ν. Υόρκη δεν κάνανε τίποτε.

- Από πλευράς τέχνης;

Jannis Kounellis- Senza titolo (2004)   -  Ναι δεν κάνουν τίποτα. Έχουν μια κρίση γενικευμένη. Κι αυτή η ιδέα για το παγκόσμιο χωριό που προτείνουν είναι μια εθελοτυφλία. Ένα αναισθητικό, να μην βλέπεις τα πράγματα, να μην πονάς.Να μην πονάς. Το μεγάλο χωριό είναι ένα εμπόδιο πριν απ’ όλα για την Αμερική. Που έχει μια ζωγραφική ιστορία 50 χρόνων. Ναι. Να μιλήσουμε για την Αμερική αλλά για εκείνη του Pollock ή του Faulkner, για βαθιά πράγματα, όχι για τα Νεοϋορκέζικα τερτίπια.

Λέτε δηλαδή ότι σήμερα δεν υπάρχει αμερικανική τέχνη σοβαρή;

-  Σήμερα το λένε όλοι, όχι μόνο εγώ…

Τι νοιώσατε όταν είδατε τους δίδυμους πύργους να καταρρέουν;Τι σας είπε αυτή η εικόνα;

-   Ότι άλλαξαν πολλά πράγματα στον κόσμο. Σήμερα έχουμε από την μια την αυτοκρατορία της Αμερικής κι από την άλλη όσοι είναι φτωχοί γίνονται φτωχότεροι κι εκτοπίζονται από τα σύνορα του μέλλοντος. Είμαι βέβαια κατά της τρομοκρατίας. Είναι μια ιδέα μικρή. Ακόμη κι από στρατιωτικής απόψεως. Αλλά καταλαβαίνω και το άγχος όλων αυτών των ανθρώπων. Από την άλλη κι η μεταπολεμική Ευρώπη δεν στέκεται στο ύψος της. Γι’ αυτό μιλάμε και για την Αμερική. Αν και η Αμερική σε πολλά πράγματα μου αρέσει. Έχω πολλούς φίλους εκεί, έχω κάνει πολλές εκθέσεις. Την πρώτη φορά που πήγα ήταν το ’58. Σκέφτηκα να μείνω γιατί ήταν εκεί κι ο πατέρας μου. Αλλά ξαναγύρισα αμέσως πίσω. Δεν βρήκα αυτό που ζητούσα.

Οι Αμερικανοί λατρεύουν το νέο. Αλλά κι οι Ευρωπαίοι ασκούν συχνά την «τέχνη της ευρεσιτεχνίας» όπως σκωπτικά την αποκαλούσε ο Αξελός. Υπάρχουν οι μόδες, ο εξωτισμός. Κι εσάς που αυτοπροσδιορίζεστε ως «αρχαίος καλλιτέχνης» δεν διστάζουν κάποιοι να σας πουν αναχρονιστή. Τι απαντάτε;

-   Δεν έχω τι να πω. Το πρόβλημα είναι η φόρμα, το γιατί μιας φόρμας. Δεν πιστεύω στην τέχνη του ντοκουμέντου που βλέπουμε σήμερα. Εμένα μ’ αρέσει η πολιτική κι η ιδεολογία. Δεν μ’ αρέσει η πολιτική με μικροαστική διάθεση. Πρέπει να υπάρχει μια διαλεκτική γιατί αυτή μόνον απελευθερώνει. Ότι εγώ δηλαδή είμαι πραγματικός γιατί έχω αυτήν την Ιστορία. Όταν δεν υπάρχει αυτό, μιλάμε για διακόσμηση.

2010Από την arte povera τι κρατάτε;

-  Την αρχική ένδειξη της φόρμας. Αυτή δεν μπορεί να φύγει. Δεν θα ήμουνα σωστός.

Οι εικόνες των media σας ενδιαφέρουν;

-  Δεν γίνεται τίποτα με τις εικόνες της τηλεόρασης γιατί το έργο έχει έναν δικό του χώρο. Κι αν δεν το βλέπεις στην πραγματικότητα,τότε δεν υπάρχει.

- Άρα ούτε κι η τέχνη στο Internet υπάρχει;

- Όχι καθόλου. Εγώ δεν έχω τραβήξει ποτέ σ’ όλη μου την ζωή μια φωτογραφία κι ούτε θα το κάνω ποτέ…Ποτέ.

- Είναι ιδεολογικό θέμα;

- Είναι επιλογή. Δεν μ’ αρέσει η φωτογραφία, μ’ αρέσει η ζωγραφική. Ή το ένα ή το άλλο.

- Οι νέοι καλλιτέχνες φοβούνται την ιδεολογία, συχνά αρνούνται το παρελθόν. Καμιά φορά δεν αναλαμβάνουν ούτε την βαθύτερη ευθύνη των έργων τους…

- Δεν ξέρω, κάτι πρέπει να κάνεις στη ζωή. Είσαι υπεύθυνος γι’ αυτό που κάνεις. Ακόμη κι αν αρνηθείς την ευθύνη μετά από 5 χρόνια, ξαναγυρίζει το πρόβλημα πίσω και τότε την παίρνεις. Επίσης το να πεις δεν ασχολούμαι με το παρελθόν ακούγεται ωραίο σαν μανιφέστο. Είναι όμως αδύνατον να γίνει. Το μέλλον έχει πάντα μέσα του ένα παρελθόν. Αλλιώς δεν υφίσταται.

Jannis-Kounellis - Τι συστήνετε στους φοιτητές σας στην Ακαδημία του Düsseldorf;

- Το πρόβλημα του καλλιτέχνη είναι ότι δεν είναι σαν τον ηθοποιό. Δεν έχει τίποτα να ερμηνεύσει. Πρέπει να τα φτιάξει όλα μόνος του. Κι αυτό σημαίνει πολλά. Όταν μιλάς σ’ έναν Γερμανό πρέπει να του εξηγήσεις ποια είναι η βάση της Γερμανικής κουλτούρας και μετά να του δείξεις πως μπορεί να ελευθερωθεί χωρίς να χάσει αυτήν την βάση.

- Στην Γερμανία έχετε κάνει σπουδαία πράγματα. Ανάμεσά τους κι οι κηδείες στο Kassel το 1982. Τι σημαίνουν;

- Η τέχνη είχε πάντοτε μια ιδέα για τον θάνατο. Ίσως χωρίς μια ιδέα για τον θάνατο που είναι και μια πραγματικότητα στο τέλος να μην υπάρχει τέχνη. Η ελευθερία, όπως και η ποίηση, γεννιούνται από μια απουσία. Η απώλεια είναι που γεννάει τη δημιουργικότητα. Γι’ αυτό έχει σημασία το παρελθόν. Στην αρχαιότητα υπήρχαν πολλοί αμφορείς που αναπαριστούσαν τις κηδείες. Είναι μια γραμμική πομπή, η κηδεία, που στέκεται συμπαγής μπροστά στον πόνο…

- Είναι μια δυνατή εικόνα. Μπορεί όμως στον σημερινό κόσμο ενός ατέρμονου ζάπινγκ από ασύνδετες εικόνες, σαν ένα παζλ χωρίς νόημα να γεννηθεί μια εικόνα που να παραπέμπει σ’ ένα όραμα;

- Οι εικόνες των media που μας κατακλύζουν είναι διαφορετικές από τη ζωγραφική. Γιατί δεν προκύπτουν από τις ίδιες ανάγκες. Και πρέπει να ξέρεις και να τις διαβάζεις. Αλλιώς επικρατεί μόνον μια γενική φασαρία, σαν παζάρι. Πρέπει κανείς να προσέχει πως διαβάζει. Όταν π.χ. διαβάσει κανείς καλά τον Beckett νοιώθει την ουσία και καταλαβαίνει ότι η φλυαρία είναι κάτι γελοίο.

5249811795_21f9dc6856

                                         Jannis Kounellis Civil Tragedy, 1975-2006

- Σας ενδιαφέρει η νεώτερη ελληνική τέχνη; Την γνωρίζετε;

- Φυσικά. Όμως η Ελλάδα έχει ένα πρόβλημα. Όταν ήμουνα εδώ όλοι μίλαγαν για λαϊκή ζωγραφική. Δηλαδή για κάτι που δεν υπήρξε ποτέ. Είχαμε μια μικρή αστική τάξη, βαλκανικής καταγωγής και θέλαμε οπωσδήποτε να έχουμε μια λαϊκή ζωγραφική. Το μόνο που είχαμε ήταν αυτόν τον ωραίο Μυτιληνιό, τον Θεόφιλο. Ένα καλό αλλά όχι ευρωπαϊκό ζωγράφο. Μετά είχαμε τον Τσαρούχη που ήταν και ευρωπαϊκός. Αλλά ο προβληματισμός του δεν ήταν μόνο λαϊκός. Τα είχε όλα. Αυτούς τους ναύτες, την ιδέα του Καβάφη. Αυτοί μου άρεσαν. Μετά ήρθαν οι καινούριοι… Άλλες διαδικασίες… Από τον καιρό που έφυγα απ’ την Ελλάδα το είχαμε καταλάβει ότι δεν είχαμε τίποτα. Ότι ήταν ένα πράγμα μικρό για την ιδέα της Ελλάδας. Γιατί δεν μπορείς να κάνεις τραγωδίες και μετά να ασχολείσαι με την λαϊκή ζωγραφική. Ή το ένα ή το άλλο. Ο Πλάτωνας δεν είναι ήρωας του Τρίτου κόσμου. Πρέπει να διαλέξεις. Κι έτσι χρειάστηκε κάποιοι να φύγουν. Γιατί δεν υπήρχαν οι ιστορικές προϋποθέσεις στην Ελλάδα. Η Ελλάδα ως κέντρο χρειαζόταν και χρειάζεται να έχει την δική της υπόσταση.

- Ποια πράγματα άλλαξαν καθοριστικά την αντίληψή σας για την τέχνη και τη ζωή;

- Πήγα στην Ιταλία γιατί εκεί υπήρξε μια Αναγέννηση ενώ σε μας κυριαρχούσε μια δογματική ζωγραφική. Κι άλλαξα πολύ την ιδέα μου για την τέχνη όταν κατάλαβα πως ο Masaccio κι ο Caravaggio ήταν δυο καλλιτέχνες που είχαν μια ιδεολογική βάση. Ο ένας ήταν αναγεννησιακός κι ο άλλος αντιμεταρρυθμιστής. Αυτό με βοήθησε πολύ. Γιατί συνειδητοποίησα ότι η τέχνη δεν είναι μονάχα μια φόρμα αλλά ένα γιατί. Ένα γιατί μέσα μου κι όχι μόνο μέσα στο κεφάλι.

plio - «Η τέχνη δεν χρησιμεύει σε τίποτα, αλλά είναι μια δοκιμασία υψηλού επιπέδου… Είναι ένα περιπετειώδες ταξίδι προς τον άλλον» λέτε. Σε σας αυτή η δοκιμασία, η συνεχής τριβή με τον εαυτό σας και την πραγματικότητα, η αποδημία, αλλά κι ο νόστος της ψυχής, που σας οδήγησαν;

- Το ερώτημα λοιπόν είναι: Γιατί μπήκε στο μυαλό κάποιου να κάνει τον καλλιτέχνη; Πότε; Ποια εποχή; Ποιο απόγευμα του ήρθε αυτή η ιδέα; Όταν υπάρχει ένα απόγευμα, υπάρχει ένα ταξίδι. Οπωσδήποτε υπάρχει. Προς τα πού; Αλλού. Τα ταξίδια γίνονται προς κάπου αλλού. Και πηγαίνεις εκεί όπου υπάρχει μια έλξη. Κι αυτό σε απελευθερώνει. Για μένα το πρόβλημα της τέχνης είναι ακριβώς αυτό. Να ελευθερωθώ για να ξαναφύγω γι’ αλλού.

                                 lkm   

                                     

 

9 σχόλια:

  1. Θέλοντας να συμβάλω στο διάλογο μεταξύ διαφόρων απόψεων και αισθητικών προτιμήσεων, αποτολμώ να εκφέρω μία διαφορετική άποψη, χωρίς σκοπό να θίξω, αλλά επιθυμώντας να συνεισφέρω ανόθευτη, χωρίς φόβο και χωρίς πάθος, μία άλλη άποψη.

    Αυτό που δεν καταλαβαίνω, και ελπίζω να δείξετε κατανόηση για την απλοϊκότητά μου, είναι πώς μπορεί να θεωρηθεί "λαϊκή" η τέχνη, την οποία δεν καταλαβαίνει ο λαός.

    Αν και η μόρφωσή μου και η κουλτούρα μου μπορούν να με τοποθετήσουν μεταξύ ανθρώπων καλλιεργημένων και φιλότεχνων (με τους οποίους εξακολουθώ να διατηρώ επαφές και να συμμερίζομαι πολλές προτιμήσεις τους), ωστόσο η ζωή μου έδωσε πολλές φορές την ευκαιρία να γνωρίσω και να συγχρωτιστώ (ευχαρίστως και εκ πεποιθήσεως) με ανθρώπους χαμηλότερης μόρφωσης, ανθρώπους της χειρονακτικής βιοπάλης, γενικά αυτό που λέμε ανθρώπους "των αλωνιών" και όχι "των σαλονιών". Για να το πούμε αλλιώς, πατάω με το ένα πόδι εδώ και με το άλλο εκεί. Αυτό είναι λίγο σχιζοφρενικό μερικές φορές, αλλά μου δίνει και την ευκαιρία να "βλέπω" τη μία πλευρά με τα μάτια της άλλης.

    Ξέρω ότι αυτοί οι απλοί "λαϊκοί" άνθρωποι, και κάποιοι πιο καλλιεργημένοι αλλά με "λαϊκό" κριτήριο για μερικά πράγματα, θα έξυναν το κεφάλι τους, θα σήκωναν τους ώμους, θα αστειεύονταν ή θα σάρκαζαν αυτές τις καλλιτεχνικές απόπειρες.

    Ο καθένας έχει δικαίωμα στην άποψή του και στις προτιμήσεις του, φυσικά, απλά μου φαίνεται αστείο να μιλάμε για "λαϊκή" τέχνη όταν ο ίδιος ο "λαός" την αποβάλλει χωρίς δεύτερη σκέψη.

    Και πάλι, σεβόμενη το δικαίωμα στην προσωπική άποψη και στη διαφορετικότητα -- ευχαριστώ για τη φιλοξενία.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Ευχαριστώ για τα σχόλιά σας και φυσικά ο διάλογος είναι ευπρόσδεκτος και στηρίζεται σε διαφορετικές απόψεις και προσεγγίσεις. Προσωπικά δεν πιστεύω σε διαχωρισμούς λαικής και μή τέχνης. Δεν χρειάζεται να είναικανείς 'ειδήμων" αλλά υπάρχει βέβαια το θέμα της Παιδείας που λείπει. Η τέχνη δεν είναι μια απλή εικόνα αλλά μια συμβολική -ως επι το πλείστον- εικόνα, φορτισμένη με σημασίες, με βιώματα προσωπικά, με νοηματοδοτήσεις που αφορούν στην κοινωνία,με "υπογραμμίσεις" και σχόλια που αφορούν στην ίδια την ιστορία της τέχνης, επίσης. Κανένα έργο τέχνης δεν είναι μονοσήμαντο, αλλά μάλλον αποτελεί μια καλή ευκαιρεία για διάλογο..Η τέχνη δεν είναι φτιαγμένη για να την ..καταλάβουμε ακριβώς, δεν είναι μια μαθηματική εξίσωση, αλλά για να μας συγκινήσει,να μας γοητεύσει, να αλλάξει τον τρόπο που βλέπουμε κάποια πράγματα ή να μας κινητοποιήσει σε κάποιες κατευθύνσεις..

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Εδώ μας δίνεται η ευκαιρία μιας διευκρίνισης πάνω σε μια παρεξηγημένη ερμηνεία του επιθέτου "λαϊκός/λαϊκή", που ο Κουνέλλης συχνά έχει χρησιμοποιήσει στις συνεντεύξεις του στα ελληνικά. Πρόκειται για την παρερμηνεία της ιταλικής λέξης "laico", που σημαίνει "κοσμικός", όπως "κοσμική τέχνη" σε αντιδιαστολή με τη "θρησκευτική τέχνη", ή όποια άλλη μορφή δογματικής βάσης στην τέχνη. Αυτά...Βασιλίκα, η συνέντευξή σου με τον Γιάννη Κουνέλλη (το 2003? συμπεραίνω) έβγαλε καλή τροφή, γιατί τάϊζες τη συζήτηση με καίριες ερωτήσεις. Κρίμα, που για την πρόσφατη εκδήλωση στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, αρκετοί (συμπεριλαμβανομένης εμού) δεν είχαν ενημερωθεί. Δίνεται η εντύπωση ότι είχε γίνει μια διαφορετικής φύσης επιλογή του "target group" του κοινού, που είχε λάβει γνώση και πρόσκληση...επιλογή των διοργανωτών μάλλον ατυχής - ούτε μέσω ιντερνέτ έγινε ενημέρωση. Δεν πειράζει, η έκθεση έγινε και εν καιρώ θα την επισκεφθούμε. Ο Κουνέλλης με το έργο του πάντα κάτι μπορεί να μας δώσει σαν ερέθισμα, ακόμη και όταν το πλαίσιο της οργάνωσης απειλεί, κάποιες φορές, να υπονομεύσει την κατά Κουνέλλη έννοια του "laico" και να την αποδώσει ως "κοσμικότητα". Αυτό είναι μέρος του παιγνιδιού και της πρόκλησης που ο ίδιος πάντα ξέρει να χειρίζεται. Όχι, όμως, πάντα και οι κοσμικοί αποδέκτες του λόγου του...

      Διαγραφή
    2. Ευχαριστώ πολύ Έφη μου για την διευκρίνηση σε σχέση με την λέξη laico, που κι εγώ δεν ήξερα οτι σημαίνει "κοσμικός" στα ιταλικά, με την έννοια του ευρύτερου κοινού..όσον αφορά στην διοργάνωση της έκθεσης κι εγω έχω την εντύπωση πως δεν γνωστοποιήθηκε πολύ, αλλά θα μου φαινόταν παράξενο σε τέτοιες μέρες που ζούμε να υπήρχε οποιαδήποτε επιλογή "target group" του κοινού δεν υπάρχει πλέον θέση για τέτοιες πολυτέλειες αν με εννοείς..

      Διαγραφή
    3. Κι όμως, Βασιλίκα μου, υπάρχει ακόμη η δυνατότητα αυτής της επιλογής, και υπήρξε...αλλά άνευ σημασίας αυτά σε σχέση με τις δικές μας επιλογές. Σ'ευχαριστώ

      Διαγραφή
  3. «Θέλετε να αναπτύξετε νέα όργανα αντίληψης; Αυξήστε την αναγκαιότητα. Καλλιεργήστε συνθήκες»

    νομίζω το πρόβλημα της ελληνικότητας εδώ και δεκαετίες είναι αυτό, η αδυναμία να συνθέσουμε νεωρώνες νέους, τρόπους αντίληψης νέους, να εκφράσουμε την ατελειωτη ποικιλία του κόσμου, υπάρχει μεγάλη έλλειψη παιδείας, και βλέπουμε συμβατικά και διεκπαιρεωτικά τα πράγματα, σαν ένας μισθός που τρέχει κάθε μήνα, αυτό έχει κάνει αντιδημιουργικό τον εγκέφαλο μας, το ότι ταξιδεύουμε στην ευρώπη και μαγευόμαστε από τη λεπτότητα, την ποικιλία και το νέο των αισθημάτων και των εικόνων και της τέχνης, δεν είναι μόνο επειδή είναι πλουσιότεροι, είναι επειδή αυτοί οι λάοί, έχουν μάθει από το σύστημα τους να είναι πιο δημιουργικοί..

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δεν θα μπορούσα να συμφωνήσω περισσότερο με αυτά που λέτε. όταν ο Σούφι ποιητής Τζαλαλουντίν Ρουμί λέει«Θέλετε να αναπτύξετε νέα όργανα αντίληψης; Αυξήστε την αναγκαιότητα. Καλλιεργήστε συνθήκες» μιλάει ασφαλώς για την εκπαίδευση του μαθητευόμενου Σούφι. Αλλά βλέπετε εδώ, πως η "μέθοδος" αυτή έχει εφαρμογή σε πολλά άλλα πεδία όπως ευφυέστατα αντιληφθήκατε και συμπεράνατε μόνος σας. Και μόνον για την παρατήρησή σας αυτή άξιζε τον κόπο αυτή η ανάρτηση. Εαν ενδιαφέρεστε να μάθετε περισσότερα για τον Σουφισμό σας συστήνω ένθερμα το εξαιρετικό βιβλίο του Ίντρις Σαχ "Οι διδασκαλίες των Σούφι", εκδόσεις Πύρινος Κόσμος..
      Όσον αφορά στην ουσία του σχολίου σας πάντοτε υπάρχουν προυποθέσεις για την γέννηση κάποιου νέου σημαντικού πράγματος και εν προκειμένω, δεν γίνεται να αναγεννηθεί η ελληνικότητα σε παλαιές βάσεις, χωρίς θεσμούς και παιδεία.Όχι εκπαίδευση, παιδεία και καλλιέργεια σε όλο το φάσμα της κοινωνίας. Αυτό, φυσικά, προυποθέτει αλλαγή πολιτικής και πλαισίου της.

      Διαγραφή
  4. Tάσος Στυλιανού8 Απριλίου 2012 - 3:32 μ.μ.

    Θα ήθελα να ξεκινήσω τον σχολιασμό μου με την ετυμολογία της λέξης"νοσταλγία": νόστος=επιστροφή - άλγος=πόνος.

    Πόνος που δημιουργήται από την επιθυμία για την επιστροφή.

    Στο νοήμα αυτής της λέξης ενυπάρχει, η κεντρική ιδέα της αντίληψης του κόσμου, στην ευρωπαική κουλτούρα και διανόηση, η οποία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την Χριστιανική διδασκαλία της εκδίωξης`και της πτώσης του ανθρώπου από τον παράδεισο. Ο "χαμένος παράδεισος" κατά την άποψη μου, και η νοσταλγία, εκφράζονται στην Ευρωπαική κουλτούρα , ως έλλειψη του κέντρου, της συμμετρίας, του μέτρου, δηλαδή ως την έλλειψη μιας σαφέστατα κρυστάλλινης εικόνας του κόσμου, η οποία εκφράζετε απόλυτα απο τον Γιάννη Κουνέλη που αποτελεί έναν από τους τελευταίους απόγονους του μεταφυσικού ευρωπαικού μοντερνισμού.
    Και θέτω το εξής απλό ερώτημα: θα πρέπει να συνεχίσοομε να νοσταλγούμε πενθούωτες, και να μοιρολατρούμε για την "πτώση" της ευρωπαικής κουλτούρας, ή θα πρέπει να αναθεωρησούμε και να επαναπροσδιορισούμε την αντίληψη μας για τον κόσμο και την πραγματικότητα, η οποία θρυματίστικε και ρευστοποιήθηκε με έναν τρόπο αμετάκλητο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Πράγματι ο Κουνέλλης είναι απο τους τελευταίους απογόνους του Ευρωπαικού μοντερνισμού, και του Ευρωπαικού διαφωτισμού ακόμα! Αλλά παρότι έζησε πάνω απο μισόν αιώνα στην Ιταλία, το έργο του αλλά κι ο τρόπος σκέψης του είναι τόσο πολύ Ελληνικά..με την ευρεία έννοια του όρου. Είναι ένας Ελλαδίτης και συχνά οι Ελλαδίτες, έχουν μια πιο καθαρή Ελληνική ψυχή γιατί ο νόστος(ο πόθος επιστροφής στην πατρίδα) τους κάνει πιο ακέραιους..
    Τώρα το δεύτερο ερώτημά σας είναι δύσκολο.Εγω συμφωνώ απόλυτα με τον Κουνέλλη ότι το παρελθόν είναι πολύ σημαντικό για την διαμόρφωση κουλτούρας και πολιτισμού. Με αυτην την έννοια η μακραίωνη πολιτισμική Ιστορία της Ευρώπης, έναντι της Αμερικανικής ολιγόχρονης έχει μεγάλη σημασία, γιατί βασίστηκε κιόλας σε πολύπλευρους κοινωνικούς και πολιτικούς θεσμούς που καλλιεργήθηκαν στο διάβα των αιώνων και χύθηκε κι αίμα για αυτούς.Υπάρχει κι ένα συλλογικό ασυνείδητο επίσης, που αναζητά στο βάθος της ύπαρξης του Ευρωπαίου, ένα επίπεδο ποιότητας σκέψης και ζωής, όπως επίσης και μια πιθανή λεπτότητα και διάκριση των πραγμάτων που πιθανώς να μην απασχολούν και τόσο έναν Αμερικανό.. Η πτώση του επιπέδου της Ευρωπαικής κουλτούρας, αντανακλά σε μεγάλο βαθμό μια πτώση του αρχικού οράματος της Ένωσης της Ευρώπης σε πολιτισμικό επίπεδο, εκτός απο οικονομικό, κάτι που απηχούσε μια λογική του Διαφωτισμού..Σήμερα επικρατεί μια κατρακύλα στην Ε.Ε. και το χρηματοπιστωτικό παιχνίδι έχει επικρατήσει. Έχω την εντύπωση δε, ότι η Ευρωπαική κουλτούρα, παρότι έχει καταπέσει σε κύρος, ωστόσο δεν έχει καθόλου χαμένο το παιχνίδι γιατί έχει γερές ρίζες. Θεωρώ επίσης πως το Διαδίκτυο ενισχύει σε μεγάλο βαθμό την Ευρωπαική κουλτούρα γιατί αναδεικνύει επιμέρους φωνές, μικρότερων χωρών και σε κάθε περίπτωση ενισχύει την ποιότητα του διαλόγου, βάση του οποίου είναι κάθε πολιτισμός. Μπορεί να περνάμε ένα μεταβατικό στάδιο στο οποίο δεν έχει ακόμα αναφανεί, τί είδους δημοκρατία θέλουμε, τι είδους μετατροπή ή ρήξη με τον καπιταλισμό θέλουμε, αλλά ειλικρινά πιστεύω πως αυτό κυοφορείται σήμερα σε πολλούς ανθρώπους, αυτό είναι το σημερινό διακύβευμα για όλουε τους Ευρωπαίους..

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...